مولانا » مثنوی معنوی » دفتر دوم » بخش ۴۸ - رفتن مصطفی علیه السلام به عیادت صحابی و بیان فایدهٔ عیادت از صحابه خواجه ای بیمار شد واندر آن بیماریش چون تار شد مصطفی آمد عیادت سوی او چون همه لطف و کرم بد خوی او در عیادت رفتن تو فایده ست فایده آن باز با تو عاید است فایده اول که آن شخص علیل بوک قطبی باشد و شاه جلیل چون دو چشم دل نداری ای عنود که نمی دانی تو هیزم را ز عود چونک گنجی هست در عالم مرنج هیچ ویران را مدان خالی ز گنج قصد هر درویش می کن از گزاف چون نشان یابی به جد می کن طواف چون تو را آن چشم باطن بین نبود گنج می پندار اندر هر وجود ور نباشد قطب یار ره بود شه نباشد فارس اسپه بود پس صله یاران ره لازم شمار هر که باشد گر پیاده گر سوار ور عدو باشد همین احسان نکوست که به احسان بس عدو گشته ست دوست ور نگردد دوست کینش کم شود زانک احسان کینه را مرهم شود بس فواید هست غیر این ولیک از درازی خایفم ای یار نیک حاصل این آمد که یار جمع باش همچو بتگر از حجر یاری تراش زانک انبوهی و جمع کاروان ره زنان را بشکند پشت و سنان مولانا » مثنوی معنوی » دفتر دوم » بخش ۴۹ - وحی کردن حق تعالی به موسی علیه السلام کی چرا به عیادت من نیامدی آمد از حق سوی موسی این عتاب کای طلوع ماه دیده تو ز جیب مشرقت کردم ز نور ایزدی من حقم رنجور گشتم نامدی گفت سبحانا تو پاکی از زیان این چه رمزست این بکن یا رب بیان باز فرمودش که در رنجوریم چون نپرسیدی تو از روی کرم گفت یا رب نیست نقصانی تو را عقل گم شد این سخن را برگشا گفت آری بنده خاص گزین گشت رنجور او منم نیکو ببین هست معذوریش معذوری من هست رنجوریش رنجوری من هر که خواهد همنشینی خدا تا نشیند در حضور اولیا از حضور اولیا گر بسکلی تو هلاکی زانک جزوی بی کلی هر که را دیو از کریمان وا برد بی کسش یابد سرش را او خورد یک بدست از جمع رفتن یک زمان مکر دیوست بشنو و نیکو بدان

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر دوم » بخش ۴۸ - رفتن مصطفی علیه السلام به عیادت صحابی و بیان فایدهٔ عیادت از صحابه خواجه ای بیمار شد واندر آن بیماریش چون تار شد مصطفی آمد عیادت سوی او چون همه لطف و کرم بد خوی او در عیادت رفتن تو فایده ست فایده آن باز با تو عاید است فایده اول که آن شخص علیل بوک قطبی باشد و شاه جلیل چون دو چشم دل نداری ای عنود که نمی دانی تو هیزم را ز عود چونک گنجی هست در عالم مرنج هیچ ویران را مدان خالی ز گنج قصد هر درویش می کن از گزاف چون نشان یابی به جد می کن طواف چون تو را آن چشم باطن بین نبود گنج می پندار اندر هر وجود ور نباشد قطب یار ره بود شه نباشد فارس اسپه بود پس صله یاران ره لازم شمار هر که باشد گر پیاده گر سوار ور عدو باشد همین احسان نکوست که به احسان بس عدو گشته ست دوست ور نگردد دوست کینش کم شود زانک احسان کینه را مرهم شود بس فواید هست غیر این ولیک از درازی خایفم ای یار نیک حاصل این آمد که یار جمع باش همچو بتگر از حجر یاری تراش زانک انبوهی و جمع کاروان ره زنان را بشکند پشت و سنان مولانا » مثنوی معنوی » دفتر دوم » بخش ۴۹ - وحی کردن حق تعالی به موسی علیه السلام کی چرا به عیادت من نیامدی آمد از حق سوی موسی این عتاب کای طلوع ماه دیده تو ز جیب مشرقت کردم ز نور ایزدی من حقم رنجور گشتم نامدی گفت سبحانا تو پاکی از زیان این چه رمزست این بکن یا رب بیان باز فرمودش که در رنجوریم چون نپرسیدی تو از روی کرم گفت یا رب نیست نقصانی تو را عقل گم شد این سخن را برگشا گفت آری بنده خاص گزین گشت رنجور او منم نیکو ببین هست معذوریش معذوری من هست رنجوریش رنجوری من هر که خواهد همنشینی خدا تا نشیند در حضور اولیا از حضور اولیا گر بسکلی تو هلاکی زانک جزوی بی کلی هر که را دیو از کریمان وا برد بی کسش یابد سرش را او خورد یک بدست از جمع رفتن یک زمان مکر دیوست بشنو و نیکو بدان

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر دوم » بخش ۵۰ - تنها کردن باغبان صوفی و فقیه و علوی را از همدیگر باغبانی چون نظر در باغ کرد دید چون دزدان به باغ خود سه مرد یک فقیه و یک شریف و صوفیی هر یکی شوخی بدی لا یوفیی گفت با این ها مرا صد حجتست لیک جمعند و جماعت قوتست بر نیایم یک تنه با سه نفر پس ببرمشان نخست از همدگر هر یکی را من به سویی افکنم چونک تنها شد سبیلش بر کنم حیله کرد و کرد صوفی را به راه تا کند یارانش را با او تباه گفت صوفی را برو سوی وثاق یک گلیم آور برای این رفاق رفت صوفی گفت خلوت با دو یار تو فقیهی وین شریف نامدار ما به فتوی تو نانی می خوریم ما به پر دانش تو می پریم وین دگر شه زاده و سلطان ماست سیدست از خاندان مصطفاست کیست آن صوفی شکم خوار خسیس تا بود با چون شما شاهان جلیس چون بیاید مر ورا پنبه کنید هفته ای بر باغ و راغ من زنید باغ چه بود جان من آن شماست ای شما بوده مرا چون چشم راست وسوسه کرد و مریشان را فریفت آه کز یاران نمی باید شکیفت چون به ره کردند صوفی را و رفت خصم شد اندر پیش با چوب زفت گفت ای سگ صوفیی باشد که تیز اندر آیی باغ ما تو از ستیز این جنیدت ره نمود و بایزید از کدامین شیخ و پیرت این رسید کوفت صوفی را چو تنها یافتش نیم کشتش کرد و سر بشکافتش گفت صوفی آن من بگذشت لیک ای رفیقان پاس خود دارید نیک مر مرا اغیار دانستید هان نیستم اغیارتر زین قلتبان اینچ من خوردم شما را خوردنیست وین چنین شربت جزای هر دنیست این جهان کوهست و گفت و گوی تو از صدا هم باز آید سوی تو چون ز صوفی گشت فارغ باغبان یک بهانه کرد زان پس جنس آن کای شریف من برو سوی وثاق که ز بهر چاشت پختم من رقاق بر در خانه بگو قیماز را تا بیارد آن رقاق و قاز را چون به ره کردش بگفت ای تیزبین تو فقیهی ظاهرست این و یقین او شریفی می کند دعوی سرد مادر او را که داند تا که کرد بر زن و بر فعل زن دل می نهید عقل ناقص وانگهانی اعتمید خویشتن را بر علی و بر نبی بسته است اندر زمانه بس غبی هر که باشد از زنا و زانیان این برد ظن در حق ربانیان هر که بر گردد سرش از چرخها همچو خود گردنده بیند خانه را آنچ گفت آن باغبان بوالفضول حال او بد دور از اولاد رسول گر نبودی او نتیجه مرتدان کی چنین گفتی برای خاندان خواند افسون ها شنید آن را فقیه در پی اش رفت آن ستمکار سفیه گفت ای خر اندرین باغت که خواند دزدی از پیغمبرت میراث ماند شیر را بچه همی ماند بدو تو به پیغمبر به چه مانی بگو با شریف آن کرد مرد ملتجی که کند با آل یاسین خارجی تا چه کین دارند دایم دیو و غول چون یزید و شمر با آل رسول شد شریف از زخم آن ظالم خراب با فقیه او گفت ما جستیم از آب پای دار اکنون که ماندی فرد و کم چون دهل شو زخم می خور در شکم گر شریف و لایق و همدم نیم از چنین ظالم تو را من کم نیم مر مرا دادی بدین صاحب غرض احمقی کردی تو را بیس العوض شد ازو فارغ بیامد کای فقیه چه فقیهی ای تو ننگ هر سفیه فتوی ات اینست ای ببریده دست کاندر آیی و نگویی امر هست این چنین رخصت بخواندی در وسیط یا بدست این مساله اندر محیط گفت حقستت بزن دستت رسید این سزای آنک از یاران برید

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر دوم » بخش ۵۰ - تنها کردن باغبان صوفی و فقیه و علوی را از همدیگر باغبانی چون نظر در باغ کرد دید چون دزدان به باغ خود سه مرد یک فقیه و یک شریف و صوفیی هر یکی شوخی بدی لا یوفیی گفت با این ها مرا صد حجتست لیک جمعند و جماعت قوتست بر نیایم یک تنه با سه نفر پس ببرمشان نخست از همدگر هر یکی را من به سویی افکنم چونک تنها شد سبیلش بر کنم حیله کرد و کرد صوفی را به راه تا کند یارانش را با او تباه گفت صوفی را برو سوی وثاق یک گلیم آور برای این رفاق رفت صوفی گفت خلوت با دو یار تو فقیهی وین شریف نامدار ما به فتوی تو نانی می خوریم ما به پر دانش تو می پریم وین دگر شه زاده و سلطان ماست سیدست از خاندان مصطفاست کیست آن صوفی شکم خوار خسیس تا بود با چون شما شاهان جلیس چون بیاید مر ورا پنبه کنید هفته ای بر باغ و راغ من زنید باغ چه بود جان من آن شماست ای شما بوده مرا چون چشم راست وسوسه کرد و مریشان را فریفت آه کز یاران نمی باید شکیفت چون به ره کردند صوفی را و رفت خصم شد اندر پیش با چوب زفت گفت ای سگ صوفیی باشد که تیز اندر آیی باغ ما تو از ستیز این جنیدت ره نمود و بایزید از کدامین شیخ و پیرت این رسید کوفت صوفی را چو تنها یافتش نیم کشتش کرد و سر بشکافتش گفت صوفی آن من بگذشت لیک ای رفیقان پاس خود دارید نیک مر مرا اغیار دانستید هان نیستم اغیارتر زین قلتبان اینچ من خوردم شما را خوردنیست وین چنین شربت جزای هر دنیست این جهان کوهست و گفت و گوی تو از صدا هم باز آید سوی تو چون ز صوفی گشت فارغ باغبان یک بهانه کرد زان پس جنس آن کای شریف من برو سوی وثاق که ز بهر چاشت پختم من رقاق بر در خانه بگو قیماز را تا بیارد آن رقاق و قاز را چون به ره کردش بگفت ای تیزبین تو فقیهی ظاهرست این و یقین او شریفی می کند دعوی سرد مادر او را که داند تا که کرد بر زن و بر فعل زن دل می نهید عقل ناقص وانگهانی اعتمید خویشتن را بر علی و بر نبی بسته است اندر زمانه بس غبی هر که باشد از زنا و زانیان این برد ظن در حق ربانیان هر که بر گردد سرش از چرخها همچو خود گردنده بیند خانه را آنچ گفت آن باغبان بوالفضول حال او بد دور از اولاد رسول گر نبودی او نتیجه مرتدان کی چنین گفتی برای خاندان خواند افسون ها شنید آن را فقیه در پی اش رفت آن ستمکار سفیه گفت ای خر اندرین باغت که خواند دزدی از پیغمبرت میراث ماند شیر را بچه همی ماند بدو تو به پیغمبر به چه مانی بگو با شریف آن کرد مرد ملتجی که کند با آل یاسین خارجی تا چه کین دارند دایم دیو و غول چون یزید و شمر با آل رسول شد شریف از زخم آن ظالم خراب با فقیه او گفت ما جستیم از آب پای دار اکنون که ماندی فرد و کم چون دهل شو زخم می خور در شکم گر شریف و لایق و همدم نیم از چنین ظالم تو را من کم نیم مر مرا دادی بدین صاحب غرض احمقی کردی تو را بیس العوض شد ازو فارغ بیامد کای فقیه چه فقیهی ای تو ننگ هر سفیه فتوی ات اینست ای ببریده دست کاندر آیی و نگویی امر هست این چنین رخصت بخواندی در وسیط یا بدست این مساله اندر محیط گفت حقستت بزن دستت رسید این سزای آنک از یاران برید

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر دوم » بخش ۵۱ - رجعت به قصهٔ مریض و عیادت پیغامبر علیه السلام این عیادت از برای این صله ست وین صله از صد محبت حامله ست در عیادت شد رسول بی ندید آن صحابی را بحال نزع دید چون شوی دور از حضور اولیا در حقیقت گشته ای دور از خدا چون نتیجه هجر همراهان غمست کی فراق روی شاهان زان کمست سایه شاهان طلب هر دم شتاب تا شوی زان سایه بهتر ز آفتاب گر سفر داری بدین نیت برو ور حضر باشد ازین غافل مشو مولانا » مثنوی معنوی » دفتر دوم » بخش ۵۲ - گفتن شیخ ابویزید را کی کعبه منم گرد من طوافی می‌کن سوی مکه شیخ امت بایزید از برای حج و عمره می دوید او به هر شهری که رفتی از نخست مر عزیزان را بکردی بازجست گرد می گشتی که اندر شهر کیست کو بر ارکان بصیرت متکیست گفت حق اندر سفر هر جا روی باید اول طالب مردی شوی قصد گنجی کن که این سود و زیان در تبع آید تو آن را فرع دان هر که کارد قصد گندم باشدش کاه خود اندر تبع می آیدش که بکاری بر نیاید گندمی مردمی جو مردمی جو مردمی قصد کعبه کن چو وقت حج بود چونک رفتی مکه هم دیده شود قصد در معراج دید دوست بود درتبع عرش و ملایک هم نمود مولانا » مثنوی معنوی » دفتر دوم » بخش ۵۳ - حکایت خانه ای نو ساخت روزی نو مرید پیر آمد خانه او را بدید گفت شیخ آن نو مرید خویش را امتحان کرد آن نکو اندیش را روزن از بهر چه کردی ای رفیق گفت تا نور اندر آید زین طریق گفت آن فرعست این باید نیاز تا ازین ره بشنوی بانگ نماز بایزید اندر سفر جستی بسی تا بیابد خضر وقت خود کسی دید پیری با قدی همچون هلال دید در وی فر و گفتار رجال دیده نابینا و دل چون آفتاب همچو پیلی دیده هندستان به خواب چشم بسته خفته بیند صد طرب چون گشاید آن نبیند ای عجب بس عجب در خواب روشن می شود دل درون خواب روزن می شود آنک بیدارست و بیند خواب خوش عارفست او خاک او در دیده کش پیش او بنشست و می پرسید حال یافتش درویش و هم صاحب عیال گفت عزم تو کجا ای بایزید رخت غربت را کجا خواهی کشید گفت قصد کعبه دارم از پگه گفت هین با خود چه داری زاد ره گفت دارم از درم نقره دویست نک ببسته سخت بر گوشه ردیست گفت طوفی کن بگردم هفت بار وین نکوتر از طواف حج شمار و آن درمها پیش من نه ای جواد دان که حج کردی و حاصل شد مراد عمره کردی عمر باقی یافتی صاف گشتی بر صفا بشتافتی حق آن حقی که جانت دیده است که مرا بر بیت خود بگزیده است کعبه هرچندی که خانه بر اوست خلقت من نیز خانه سر اوست تا بکرد آن خانه را در وی نرفت واندرین خانه به جز آن حی نرفت چون مرا دیدی خدا را دیده ای گرد کعبه صدق بر گردیده ای خدمت من طاعت و حمد خداست تا نپنداری که حق از من جداست چشم نیکو باز کن در من نگر تا ببینی نور حق اندر بشر بایزید آن نکته ها را هوش داشت همچو زرین حلقه اش در گوش داشت آمد از وی بایزید اندر مزید منتهی در منتها آخر رسید

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر دوم » بخش ۵۱ - رجعت به قصهٔ مریض و عیادت پیغامبر علیه السلام این عیادت از برای این صله ست وین صله از صد محبت حامله ست در عیادت شد رسول بی ندید آن صحابی را بحال نزع دید چون شوی دور از حضور اولیا در حقیقت گشته ای دور از خدا چون نتیجه هجر همراهان غمست کی فراق روی شاهان زان کمست سایه شاهان طلب هر دم شتاب تا شوی زان سایه بهتر ز آفتاب گر سفر داری بدین نیت برو ور حضر باشد ازین غافل مشو مولانا » مثنوی معنوی » دفتر دوم » بخش ۵۲ - گفتن شیخ ابویزید را کی کعبه منم گرد من طوافی می‌کن سوی مکه شیخ امت بایزید از برای حج و عمره می دوید او به هر شهری که رفتی از نخست مر عزیزان را بکردی بازجست گرد می گشتی که اندر شهر کیست کو بر ارکان بصیرت متکیست گفت حق اندر سفر هر جا روی باید اول طالب مردی شوی قصد گنجی کن که این سود و زیان در تبع آید تو آن را فرع دان هر که کارد قصد گندم باشدش کاه خود اندر تبع می آیدش که بکاری بر نیاید گندمی مردمی جو مردمی جو مردمی قصد کعبه کن چو وقت حج بود چونک رفتی مکه هم دیده شود قصد در معراج دید دوست بود درتبع عرش و ملایک هم نمود مولانا » مثنوی معنوی » دفتر دوم » بخش ۵۳ - حکایت خانه ای نو ساخت روزی نو مرید پیر آمد خانه او را بدید گفت شیخ آن نو مرید خویش را امتحان کرد آن نکو اندیش را روزن از بهر چه کردی ای رفیق گفت تا نور اندر آید زین طریق گفت آن فرعست این باید نیاز تا ازین ره بشنوی بانگ نماز بایزید اندر سفر جستی بسی تا بیابد خضر وقت خود کسی دید پیری با قدی همچون هلال دید در وی فر و گفتار رجال دیده نابینا و دل چون آفتاب همچو پیلی دیده هندستان به خواب چشم بسته خفته بیند صد طرب چون گشاید آن نبیند ای عجب بس عجب در خواب روشن می شود دل درون خواب روزن می شود آنک بیدارست و بیند خواب خوش عارفست او خاک او در دیده کش پیش او بنشست و می پرسید حال یافتش درویش و هم صاحب عیال گفت عزم تو کجا ای بایزید رخت غربت را کجا خواهی کشید گفت قصد کعبه دارم از پگه گفت هین با خود چه داری زاد ره گفت دارم از درم نقره دویست نک ببسته سخت بر گوشه ردیست گفت طوفی کن بگردم هفت بار وین نکوتر از طواف حج شمار و آن درمها پیش من نه ای جواد دان که حج کردی و حاصل شد مراد عمره کردی عمر باقی یافتی صاف گشتی بر صفا بشتافتی حق آن حقی که جانت دیده است که مرا بر بیت خود بگزیده است کعبه هرچندی که خانه بر اوست خلقت من نیز خانه سر اوست تا بکرد آن خانه را در وی نرفت واندرین خانه به جز آن حی نرفت چون مرا دیدی خدا را دیده ای گرد کعبه صدق بر گردیده ای خدمت من طاعت و حمد خداست تا نپنداری که حق از من جداست چشم نیکو باز کن در من نگر تا ببینی نور حق اندر بشر بایزید آن نکته ها را هوش داشت همچو زرین حلقه اش در گوش داشت آمد از وی بایزید اندر مزید منتهی در منتها آخر رسید

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر دوم » بخش ۵۴ - دانستن پیغامبر علیه السلام کی سبب رنجوری آن شخص گستاخی بوده است در دعا چون پیمبر دید آن بیمار را خوش نوازش کرد یار غار را زنده شد او چون پیمبر را بدید گوییا آن دم مر او را آفرید گفت بیماری مرا این بخت داد کآمد این سلطان بر من بامداد تا مرا صحت رسید و عافیت از قدوم این شه بی حاشیت ای خجسته رنج و بیماری و تب ای مبارک درد و بیداری شب نک مرا در پیری از لطف و کرم حق چنین رنجوریی داد و سقم درد پشتم داد هم تا من ز خواب بر جهم هر نیمشب لا بد شتاب تا نخسپم جمله شب چون گاومیش دردها بخشید حق از لطف خویش زین شکست آن رحم شاهان جوش کرد دوزخ از تهدید من خاموش کرد رنج گنج آمد که رحمتها دروست مغز تازه شد چو بخراشید پوست ای برادر موضع تاریک و سرد صبر کردن بر غم و سستی و درد چشمه حیوان و جام مستی است کان بلندیها همه در پستی است آن بهاران مضمرست اندر خزان در بهارست آن خزان مگریز از آن همره غم باش و با وحشت بساز می طلب در مرگ خود عمر دراز آنچ گوید نفس تو کاینجا بدست مشنوش چون کار او ضد آمدست تو خلافش کن که از پیغامبران این چنین آمد وصیت در جهان مشورت در کارها واجب شود تا پشیمانی در آخر کم بود حیله ها کردند بسیار انبیا تا که گردان شد برین سنگ آسیا نفس می خواهد که تا ویران کند خلق را گمراه و سرگردان کند گفت امت مشورت با کی کنیم انبیا گفتند با عقل امیم گفت گر کودک در آید یا زنی کو ندارد عقل و رای روشنی گفت با او مشورت کن وانچ گفت تو خلاف آن کن و در راه افت نفس خود را زن شناس از زن بتر زانک زن جزویست نفست کل شر مشورت با نفس خود گر می کنی هرچه گوید کن خلاف آن دنی گر نماز و روزه می فرمایدت نفس مکارست مکری زایدت مشورت با نفس خویش اندر فعال هرچه گوید عکس آن باشد کمال برنیایی با وی و استیز او رو بر یاری بگیر آمیز او عقل قوت گیرد از عقل دگر نیشکر کامل شود از نیشکر من ز مکر نفس دیدم چیزها کو برد از سحر خود تمییزها وعده ها بدهد تو را تازه به دست که هزاران بار آنها را شکست عمر اگر صد سال خود مهلت دهد اوت هر روزی بهانه نو نهد گرم گوید وعده های سرد را جادوی مردی ببندد مرد را ای ضیاء الحق حسام الدین بیا که نروید بی تو از شوره گیا از فلک آویخته شد پرده ای از پی نفرین دل آزرده ای این قضا را هم قضا داند علیج عقل خلقان در قضا گیجست گیج اژدها گشتست آن مار سیاه آنک کرمی بود افتاده به راه اژدها و مار اندر دست تو شد عصا ای جان موسی مست تو حکم خذها لا تخف دادت خدا تا به دستت اژدها گردد عصا هین ید بیضا نما ای پادشاه صبح نو بگشا ز شبهای سیاه دوزخی افروخت بر وی دم فسون ای دم تو از دم دریا فزون بحر مکارست بنموده کفی دوزخست از مکر بنموده تفی زان نماید مختصر در چشم تو تا زبون بینیش جنبد خشم تو همچنانک لشکر انبوه بود مر پیمبر را به چشم اندک نمود تا بریشان زد پیمبر بی خطر ور فزون دیدی از آن کردی حذر آن عنایت بود و اهل آن بدی احمدا ورنه تو بد دل می شدی کم نمود او را و اصحاب ورا آن جهاد ظاهر و باطن خدا تا میسر کرد یسری را برو تا ز عسری او بگردانید رو کم نمودن مر ورا پیروز بود که حقش یار و طریق آموز بود آنک حق پشتش نباشد از ظفر وای اگر گربه ش نماید شیر نر وای اگر صد را یکی بیند ز دور تا به چالش اندر آید از غرور زان نماید ذوالفقاری حربه ای زان نماید شیر نر چون گربه ای تا دلیر اندر فتد احمق به جنگ واندر آردشان بدین حیلت به چنگ تا به پای خویش باشند آمده آن فلیوان جانب آتشکده کاه برگی می نماید تا تو زود پف کنی کو را برانی از وجود هین که آن که کوهها بر کنده است زو جهان گریان و او در خنده است می نماید تا بکعب این آب جو صد چو عاج ابن عنق شد غرق او می نماید موج خونش تل مشک می نماید قعر دریا خاک خشک خشک دید آن بحر را فرعون کور تا درو راند از سر مردی و زور چون در آید در تک دریا بود دیده فرعون کی بینا بود دیده بینا از لقای حق شود حق کجا همراز هر احمق شود قند بیند خود شود زهر قتول راه بیند خود بود آن بانگ غول ای فلک در فتنه آخر زمان تیز می گردی بده آخر زمان خنجر تیزی تو اندر قصد ما نیش زهرآلوده ای در فصد ما ای فلک از رحم حق آموز رحم بر دل موران مزن چون مار زخم حق آنک چرخه چرخ تو را کرد گردان بر فراز این سرا که دگرگون گردی و رحمت کنی پیش از آن که بیخ ما را بر کنی حق آنک دایگی کردی نخست تا نهال ما ز آب و خاک رست حق آن شه که تو را صاف آفرید کرد چندان مشعله در تو پدید آنچنان معمور و باقی داشتت تا که دهری از ازل پنداشتت شکر دانستیم آغاز تو را انبیا گفتند آن راز تو را آدمی داند که خانه حادثست عنکبوتی نه که در وی عابثست پشه کی داند که این باغ از کی ست کو بهاران زاد و مرگش در دی ست کرم کاندر چوب زاید سست حال کی بداند چوب را وقت نهال ور بداند کرم از ماهیتش عقل باشد کرم باشد صورتش عقل خود را می نماید رنگها چون پری دورست از آن فرسنگها از ملک بالاست چه جای پری تو مگس پری بپستی می پری گرچه عقلت سوی بالا می پرد مرغ تقلیدت بپستی می چرد علم تقلیدی وبال جان ماست عاریه ست و ما نشسته کان ماست زین خرد جاهل همی باید شدن دست در دیوانگی باید زدن هرچه بینی سود خود زان می گریز زهر نوش و آب حیوان را بریز هر که بستاید تو را دشنام ده سود و سرمایه به مفلس وام ده ایمنی بگذار و جای خوف باش بگذر از ناموس و رسوا باش و فاش آزمودم عقل دور اندیش را بعد ازین دیوانه سازم خویش را

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر دوم » بخش ۵۴ - دانستن پیغامبر علیه السلام کی سبب رنجوری آن شخص گستاخی بوده است در دعا چون پیمبر دید آن بیمار را خوش نوازش کرد یار غار را زنده شد او چون پیمبر را بدید گوییا آن دم مر او را آفرید گفت بیماری مرا این بخت داد کآمد این سلطان بر من بامداد تا مرا صحت رسید و عافیت از قدوم این شه بی حاشیت ای خجسته رنج و بیماری و تب ای مبارک درد و بیداری شب نک مرا در پیری از لطف و کرم حق چنین رنجوریی داد و سقم درد پشتم داد هم تا من ز خواب بر جهم هر نیمشب لا بد شتاب تا نخسپم جمله شب چون گاومیش دردها بخشید حق از لطف خویش زین شکست آن رحم شاهان جوش کرد دوزخ از تهدید من خاموش کرد رنج گنج آمد که رحمتها دروست مغز تازه شد چو بخراشید پوست ای برادر موضع تاریک و سرد صبر کردن بر غم و سستی و درد چشمه حیوان و جام مستی است کان بلندیها همه در پستی است آن بهاران مضمرست اندر خزان در بهارست آن خزان مگریز از آن همره غم باش و با وحشت بساز می طلب در مرگ خود عمر دراز آنچ گوید نفس تو کاینجا بدست مشنوش چون کار او ضد آمدست تو خلافش کن که از پیغامبران این چنین آمد وصیت در جهان مشورت در کارها واجب شود تا پشیمانی در آخر کم بود حیله ها کردند بسیار انبیا تا که گردان شد برین سنگ آسیا نفس می خواهد که تا ویران کند خلق را گمراه و سرگردان کند گفت امت مشورت با کی کنیم انبیا گفتند با عقل امیم گفت گر کودک در آید یا زنی کو ندارد عقل و رای روشنی گفت با او مشورت کن وانچ گفت تو خلاف آن کن و در راه افت نفس خود را زن شناس از زن بتر زانک زن جزویست نفست کل شر مشورت با نفس خود گر می کنی هرچه گوید کن خلاف آن دنی گر نماز و روزه می فرمایدت نفس مکارست مکری زایدت مشورت با نفس خویش اندر فعال هرچه گوید عکس آن باشد کمال برنیایی با وی و استیز او رو بر یاری بگیر آمیز او عقل قوت گیرد از عقل دگر نیشکر کامل شود از نیشکر من ز مکر نفس دیدم چیزها کو برد از سحر خود تمییزها وعده ها بدهد تو را تازه به دست که هزاران بار آنها را شکست عمر اگر صد سال خود مهلت دهد اوت هر روزی بهانه نو نهد گرم گوید وعده های سرد را جادوی مردی ببندد مرد را ای ضیاء الحق حسام الدین بیا که نروید بی تو از شوره گیا از فلک آویخته شد پرده ای از پی نفرین دل آزرده ای این قضا را هم قضا داند علیج عقل خلقان در قضا گیجست گیج اژدها گشتست آن مار سیاه آنک کرمی بود افتاده به راه اژدها و مار اندر دست تو شد عصا ای جان موسی مست تو حکم خذها لا تخف دادت خدا تا به دستت اژدها گردد عصا هین ید بیضا نما ای پادشاه صبح نو بگشا ز شبهای سیاه دوزخی افروخت بر وی دم فسون ای دم تو از دم دریا فزون بحر مکارست بنموده کفی دوزخست از مکر بنموده تفی زان نماید مختصر در چشم تو تا زبون بینیش جنبد خشم تو همچنانک لشکر انبوه بود مر پیمبر را به چشم اندک نمود تا بریشان زد پیمبر بی خطر ور فزون دیدی از آن کردی حذر آن عنایت بود و اهل آن بدی احمدا ورنه تو بد دل می شدی کم نمود او را و اصحاب ورا آن جهاد ظاهر و باطن خدا تا میسر کرد یسری را برو تا ز عسری او بگردانید رو کم نمودن مر ورا پیروز بود که حقش یار و طریق آموز بود آنک حق پشتش نباشد از ظفر وای اگر گربه ش نماید شیر نر وای اگر صد را یکی بیند ز دور تا به چالش اندر آید از غرور زان نماید ذوالفقاری حربه ای زان نماید شیر نر چون گربه ای تا دلیر اندر فتد احمق به جنگ واندر آردشان بدین حیلت به چنگ تا به پای خویش باشند آمده آن فلیوان جانب آتشکده کاه برگی می نماید تا تو زود پف کنی کو را برانی از وجود هین که آن که کوهها بر کنده است زو جهان گریان و او در خنده است می نماید تا بکعب این آب جو صد چو عاج ابن عنق شد غرق او می نماید موج خونش تل مشک می نماید قعر دریا خاک خشک خشک دید آن بحر را فرعون کور تا درو راند از سر مردی و زور چون در آید در تک دریا بود دیده فرعون کی بینا بود دیده بینا از لقای حق شود حق کجا همراز هر احمق شود قند بیند خود شود زهر قتول راه بیند خود بود آن بانگ غول ای فلک در فتنه آخر زمان تیز می گردی بده آخر زمان خنجر تیزی تو اندر قصد ما نیش زهرآلوده ای در فصد ما ای فلک از رحم حق آموز رحم بر دل موران مزن چون مار زخم حق آنک چرخه چرخ تو را کرد گردان بر فراز این سرا که دگرگون گردی و رحمت کنی پیش از آن که بیخ ما را بر کنی حق آنک دایگی کردی نخست تا نهال ما ز آب و خاک رست حق آن شه که تو را صاف آفرید کرد چندان مشعله در تو پدید آنچنان معمور و باقی داشتت تا که دهری از ازل پنداشتت شکر دانستیم آغاز تو را انبیا گفتند آن راز تو را آدمی داند که خانه حادثست عنکبوتی نه که در وی عابثست پشه کی داند که این باغ از کی ست کو بهاران زاد و مرگش در دی ست کرم کاندر چوب زاید سست حال کی بداند چوب را وقت نهال ور بداند کرم از ماهیتش عقل باشد کرم باشد صورتش عقل خود را می نماید رنگها چون پری دورست از آن فرسنگها از ملک بالاست چه جای پری تو مگس پری بپستی می پری گرچه عقلت سوی بالا می پرد مرغ تقلیدت بپستی می چرد علم تقلیدی وبال جان ماست عاریه ست و ما نشسته کان ماست زین خرد جاهل همی باید شدن دست در دیوانگی باید زدن هرچه بینی سود خود زان می گریز زهر نوش و آب حیوان را بریز هر که بستاید تو را دشنام ده سود و سرمایه به مفلس وام ده ایمنی بگذار و جای خوف باش بگذر از ناموس و رسوا باش و فاش آزمودم عقل دور اندیش را بعد ازین دیوانه سازم خویش را

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر دوم » بخش ۵۵ - عذر گفتن دلقک با سید اجل کی چرا فاحشه را نکاح کرد گفت با دلقک شبی سید اجل قحبه ای را خواستی تو از عجل با من این را باز می بایست گفت تا یکی مستور کردیمیت جفت گفت نه مستور صالح خواستم قحبه گشتند و ز غم تن کاستم خواستم این قحبه را بی معرفت تا ببینم چون شود این عاقبت عقل را من آزمودم هم بسی زین سپس جویم جنون را مغرسی مولانا » مثنوی معنوی » دفتر دوم » بخش ۵۶ - به حیلت در سخن آوردن سایل آن بزرگ را کی خود را دیوانه ساخته بود آن یکی می گفت خواهم عاقلی مشورت آرم بدو در مشکلی آن یکی گفتش که اندر شهر ما نیست عاقل جز که آن مجنون نما بر نیی گشته سواره نک فلان می دواند در میان کودکان صاحب رایست و آتش پاره ای آسمان قدرست و اخترباره ای فر او کروبیان را جان شدست او درین دیوانگی پنهان شدست لیک هر دیوانه را جان نشمری سر منه گوساله را چون سامری چون ولیی آشکارا با تو گفت صد هزاران غیب و اسرار نهفت مر ترا آن فهم و آن دانش نبود وا ندانستی تو سرگین را ز عود از جنون خود را ولی چون پرده ساخت مر ورا ای کور کی خواهی شناخت گر ترا بازست آن دیده یقین زیر هر سنگی یکی سرهنگ بین پیش آن چشمی که باز و رهبرست هر گلیمی را کلیمی در برست مر ولی را هم ولی شهره کند هر که را او خواست با بهره کند کس نداند از خرد او را شناخت چونک او مر خویش را دیوانه ساخت چون بدزدد دزد بینایی ز کور هیچ یابد دزد را او در عبور کور نشناسد که دزد او که بود گرچه خود بر وی زند دزد عنود چون گزد سگ کور صاحب ژنده را کی شناسد آن سگ درنده را مولانا » مثنوی معنوی » دفتر دوم » بخش ۵۷ - حمله بردن سگ بر کور گدا یک سگی در کوی بر کور گدا حمله می آورد چون شیر وغا سگ کند آهنگ درویشان بخشم در کشد مه خاک درویشان بچشم کور عاجز شد ز بانگ و بیم سگ اندر آمد کور در تعظیم سگ کای امیر صید و ای شیر شکار دست دست تست دست از من بدار کز ضرورت دم خر را آن حکیم کرد تعظیم و لقب دادش کریم گفت او هم از ضرورت کای اسد از چو من لاغر شکارت چه رسد گور می گیرند یارانت به دشت کور می گیری تو در کوچه بگشت گور می جویند یارانت بصید کور می جویی تو در کوچه بکید آن سگ عالم شکار گور کرد وین سگ بی مایه قصد کور کرد علم چون آموخت سگ رست از ضلال می کند در بیشه ها صید حلال سگ چو عالم گشت شد چالاک زحف سگ چو عارف گشت شد اصحاب کهف سگ شناسا شد که میر صید کیست ای خدا آن نور اشناسنده چیست کور نشناسد نه از بی چشمی است بلک این زانست کز جهلست مست نیست خود بی چشم تر کور از زمین این زمین از فضل حق شد خصم بین نور موسی دید و موسی را نواخت خسف قارون کرد و قارون را شناخت رجف کرد اندر هلاک هر دعی فهم کرد از حق که یاارض ابلعی خاک و آب و باد و نار با شرر بی خبر با ما و با حق با خبر ما بعکس آن ز غیر حق خبیر بی خبر از حق و از چندین نذیر لاجرم اشفقن منها جمله شان کند شد ز آمیز حیوان حمله شان گفت بیزاریم جمله زین حیات کو بود با خلق حی با حق موات چون بماند از خلق گردد او یتیم انس حق را قلب می باید سلیم چون ز کوری دزد دزدد کاله ای می کند آن کور عمیا ناله ای تا نگوید دزد او را کان منم کز تو دزدیدم که دزد پر فنم کی شناسد کور دزد خویش را چون ندارد نور چشم و آن ضیا چون بگوید هم بگیر او را تو سخت تا بگوید او علامتهای رخت پس جهاد اکبر آمد عصر دزد تا بگوید که چه برد آن زن بمزد اولا دزدید کحل دیده ات چون ستانی باز یابی تبصرت کاله حکمت که گم کرده دلست پیش اهل دل یقین آن حاصلست کوردل با جان و با سمع و بصر می نداند دزد شیطان را ز اثر ز اهل دل جو از جماد آن را مجو که جماد آمد خلایق پیش او مشورت جوینده آمد نزد او کای اب کودک شده رازی بگو گفت رو زین حلقه کین در باز نیست باز گرد امروز روز راز نیست گر مکان را ره بدی در لامکان همچو شیخان بودمی من بر دکان

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر دوم » بخش ۵۵ - عذر گفتن دلقک با سید اجل کی چرا فاحشه را نکاح کرد گفت با دلقک شبی سید اجل قحبه ای را خواستی تو از عجل با من این را باز می بایست گفت تا یکی مستور کردیمیت جفت گفت نه مستور صالح خواستم قحبه گشتند و ز غم تن کاستم خواستم این قحبه را بی معرفت تا ببینم چون شود این عاقبت عقل را من آزمودم هم بسی زین سپس جویم جنون را مغرسی مولانا » مثنوی معنوی » دفتر دوم » بخش ۵۶ - به حیلت در سخن آوردن سایل آن بزرگ را کی خود را دیوانه ساخته بود آن یکی می گفت خواهم عاقلی مشورت آرم بدو در مشکلی آن یکی گفتش که اندر شهر ما نیست عاقل جز که آن مجنون نما بر نیی گشته سواره نک فلان می دواند در میان کودکان صاحب رایست و آتش پاره ای آسمان قدرست و اخترباره ای فر او کروبیان را جان شدست او درین دیوانگی پنهان شدست لیک هر دیوانه را جان نشمری سر منه گوساله را چون سامری چون ولیی آشکارا با تو گفت صد هزاران غیب و اسرار نهفت مر ترا آن فهم و آن دانش نبود وا ندانستی تو سرگین را ز عود از جنون خود را ولی چون پرده ساخت مر ورا ای کور کی خواهی شناخت گر ترا بازست آن دیده یقین زیر هر سنگی یکی سرهنگ بین پیش آن چشمی که باز و رهبرست هر گلیمی را کلیمی در برست مر ولی را هم ولی شهره کند هر که را او خواست با بهره کند کس نداند از خرد او را شناخت چونک او مر خویش را دیوانه ساخت چون بدزدد دزد بینایی ز کور هیچ یابد دزد را او در عبور کور نشناسد که دزد او که بود گرچه خود بر وی زند دزد عنود چون گزد سگ کور صاحب ژنده را کی شناسد آن سگ درنده را مولانا » مثنوی معنوی » دفتر دوم » بخش ۵۷ - حمله بردن سگ بر کور گدا یک سگی در کوی بر کور گدا حمله می آورد چون شیر وغا سگ کند آهنگ درویشان بخشم در کشد مه خاک درویشان بچشم کور عاجز شد ز بانگ و بیم سگ اندر آمد کور در تعظیم سگ کای امیر صید و ای شیر شکار دست دست تست دست از من بدار کز ضرورت دم خر را آن حکیم کرد تعظیم و لقب دادش کریم گفت او هم از ضرورت کای اسد از چو من لاغر شکارت چه رسد گور می گیرند یارانت به دشت کور می گیری تو در کوچه بگشت گور می جویند یارانت بصید کور می جویی تو در کوچه بکید آن سگ عالم شکار گور کرد وین سگ بی مایه قصد کور کرد علم چون آموخت سگ رست از ضلال می کند در بیشه ها صید حلال سگ چو عالم گشت شد چالاک زحف سگ چو عارف گشت شد اصحاب کهف سگ شناسا شد که میر صید کیست ای خدا آن نور اشناسنده چیست کور نشناسد نه از بی چشمی است بلک این زانست کز جهلست مست نیست خود بی چشم تر کور از زمین این زمین از فضل حق شد خصم بین نور موسی دید و موسی را نواخت خسف قارون کرد و قارون را شناخت رجف کرد اندر هلاک هر دعی فهم کرد از حق که یاارض ابلعی خاک و آب و باد و نار با شرر بی خبر با ما و با حق با خبر ما بعکس آن ز غیر حق خبیر بی خبر از حق و از چندین نذیر لاجرم اشفقن منها جمله شان کند شد ز آمیز حیوان حمله شان گفت بیزاریم جمله زین حیات کو بود با خلق حی با حق موات چون بماند از خلق گردد او یتیم انس حق را قلب می باید سلیم چون ز کوری دزد دزدد کاله ای می کند آن کور عمیا ناله ای تا نگوید دزد او را کان منم کز تو دزدیدم که دزد پر فنم کی شناسد کور دزد خویش را چون ندارد نور چشم و آن ضیا چون بگوید هم بگیر او را تو سخت تا بگوید او علامتهای رخت پس جهاد اکبر آمد عصر دزد تا بگوید که چه برد آن زن بمزد اولا دزدید کحل دیده ات چون ستانی باز یابی تبصرت کاله حکمت که گم کرده دلست پیش اهل دل یقین آن حاصلست کوردل با جان و با سمع و بصر می نداند دزد شیطان را ز اثر ز اهل دل جو از جماد آن را مجو که جماد آمد خلایق پیش او مشورت جوینده آمد نزد او کای اب کودک شده رازی بگو گفت رو زین حلقه کین در باز نیست باز گرد امروز روز راز نیست گر مکان را ره بدی در لامکان همچو شیخان بودمی من بر دکان

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر دوم » بخش ۵۸ - خواندن محتسب مست خراب افتاده را به زندان محتسب در نیم شب جایی رسید در بن دیوار مستی خفته دید گفت هی مستی چه خوردستی بگو گفت ازین خوردم که هست اندر سبو گفت آخر در سبو واگو که چیست گفت از آنک خورده ام گفت این خفیست گفت آنچ خورده ای آن چیست آن گفت آنک در سبو مخفیست آن دور می شد این سؤال و این جواب ماند چون خر محتسب اندر خلاب گفت او را محتسب هین آه کن مست هوهو کرد هنگام سخن گفت گفتم آه کن هو می کنی گفت من شاد و تو از غم منحنی آه از درد و غم و بیدادیست هوی هوی می خوران از شادیست محتسب گفت این ندانم خیز خیز معرفت متراش و بگذار این ستیز گفت رو تو از کجا من از کجا گفت مستی خیز تا زندان بیا گفت مست ای محتسب بگذار و رو از برهنه کی توان بردن گرو گر مرا خود قوت رفتن بدی خانه خود رفتمی وین کی شدی من اگر با عقل و با امکانمی همچو شیخان بر سر دکانمی

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر دوم » بخش ۵۸ - خواندن محتسب مست خراب افتاده را به زندان محتسب در نیم شب جایی رسید در بن دیوار مستی خفته دید گفت هی مستی چه خوردستی بگو گفت ازین خوردم که هست اندر سبو گفت آخر در سبو واگو که چیست گفت از آنک خورده ام گفت این خفیست گفت آنچ خورده ای آن چیست آن گفت آنک در سبو مخفیست آن دور می شد این سؤال و این جواب ماند چون خر محتسب اندر خلاب گفت او را محتسب هین آه کن مست هوهو کرد هنگام سخن گفت گفتم آه کن هو می کنی گفت من شاد و تو از غم منحنی آه از درد و غم و بیدادیست هوی هوی می خوران از شادیست محتسب گفت این ندانم خیز خیز معرفت متراش و بگذار این ستیز گفت رو تو از کجا من از کجا گفت مستی خیز تا زندان بیا گفت مست ای محتسب بگذار و رو از برهنه کی توان بردن گرو گر مرا خود قوت رفتن بدی خانه خود رفتمی وین کی شدی من اگر با عقل و با امکانمی همچو شیخان بر سر دکانمی

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر دوم » بخش ۵۹ - دوم بار در سخن کشیدن سایل آن بزرگ را تا حال او معلوم‌تر گردد گفت آن طالب که آخر یک نفس ای سواره بر نی این سو ران فرس راند سوی او که هین زوتر بگو کاسپ من بس توسن ست و تندخو تا لگد بر تو نکوبد زود باش از چه می پرسی بیانش کن تو فاش او مجال راز دل گفتن ندید زو برون شو کرد و در لاغش کشید گفت می خواهم درین کوچه زنی کیست لایق از برای چون منی گفت سه گونه زن اند اندر جهان آن دو رنج و این یکی گنج روان آن یکی را چون بخواهی کل تراست وآن دگر نیمی ترا نیمی جداست وآن سیم هیچ او ترا نبود بدان این شنودی دور شو رفتم روان تا ترا اسپم نپراند لگد که بیفتی بر نخیزی تا ابد شیخ راند اندر میان کودکان بانگ زد بار دگر او را جوان که بیا آخر بگو تفسیر این این زنان سه نوع گفتی بر گزین راند سوی او و گفتش بکر خاص کل ترا باشد ز غم یابی خلاص وانک نیمی آن تو بیوه بود وانک هیچ ست آن عیال با ولد چون ز شوی اولش کودک بود مهر و کل خاطرش آن سو رود دور شو تا اسپ نندازد لگد سم اسپ توسنم بر تو رسد های هویی کرد شیخ باز راند کودکان را باز سوی خویش خواند باز بانگش کرد آن سایل بیا یک سؤالم ماند ای شاه کیا باز راند این سو بگو زوتر چه بود که ز میدان آن بچه گویم ربود گفت ای شه با چنین عقل و ادب این چه شیدست این چه فعلست ای عجب تو ورای عقل کلی در بیان آفتابی در جنون چونی نهان گفت این اوباش رایی می زنند تا درین شهر خودم قاضی کنند دفع می گفتم مرا گفتند نی نیست چون تو عالمی صاحب فنی با وجود تو حرام است و خبیث که کم از تو در قضا گوید حدیث در شریعت نیست دستوری که ما کمتر از تو شه کنیم و پیشوا زین ضرورت گیج و دیوانه شدم لیک در باطن همانم که بدم عقل من گنج ست و من ویرانه ام گنج اگر پیدا کنم دیوانه ام اوست دیوانه که دیوانه نشد این عسس را دید و در خانه نشد دانش من جوهر آمد نه عرض این بهایی نیست بهر هر غرض کان قندم نیستان شکرم هم ز من می روید و من می خورم علم تقلیدی و تعلیمی ست آن کز نفور مستمع دارد فغان چون پی دانه نه بهر روشنی ست همچو طالب علم دنیای دنی ست طالب علم است بهر عام و خاص نه که تا یابد ازین عالم خلاص همچو موشی هر طرف سوراخ کرد چونک نورش راند از در گفت برد چونک سوی دشت و نورش ره نبود هم در آن ظلمات جهدی می نمود گر خدایش پر دهد پر خرد برهد از موشی و چون مرغان پرد ور نجوید پر بماند زیر خاک ناامید از رفتن راه سماک علم گفتاری که آن بی جان بود عاشق روی خریداران بود گرچه باشد وقت بحث علم زفت چون خریدارش نباشد مرد و رفت مشتری من خدایست او مرا می کشد بالا که الله اشتری خون بهای من جمال ذوالجلال خون بهای خود خورم کسب حلال این خریداران مفلس را بهل چه خریداری کند یک مشت گل گل مخور گل را مخر گل را مجو زانک گل خوار است دایم زردرو دل بخور تا دایما باشی جوان از تجلی چهره ات چون ارغوان یا رب این بخشش نه حد کار ماست لطف تو لطف خفی را خود سزاست دست گیر از دست ما ما را بخر پرده را بر دار و پرده ما مدر باز خر ما را ازین نفس پلید کاردش تا استخوان ما رسید از چو ما بیچارگان این بند سخت کی گشاید ای شه بی تاج و تخت این چنین قفل گران را ای ودود کی تواند جز که فضل تو گشود ما ز خود سوی تو گردانیم سر چون توی از ما به ما نزدیکتر این دعا هم بخشش و تعلیم تست گرنه در گلخن گلستان از چه رست در میان خون و روده فهم و عقل جز ز اکرام تو نتوان کرد نقل از دو پاره پیه این نور روان موج نورش می زند بر آسمان گوشت پاره که زبان آمد ازو می رود سیلاب حکمت همچو جو سوی سوراخی که نامش گوش هاست تا به باغ جان که میوه ش هوش هاست شاه راه باغ جان ها شرع اوست باغ و بستان های عالم فرع اوست اصل و سرچشمه خوشی آنست آن زود تجری تحتها الانهار خوان

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر دوم » بخش ۵۹ - دوم بار در سخن کشیدن سایل آن بزرگ را تا حال او معلوم‌تر گردد گفت آن طالب که آخر یک نفس ای سواره بر نی این سو ران فرس راند سوی او که هین زوتر بگو کاسپ من بس توسن ست و تندخو تا لگد بر تو نکوبد زود باش از چه می پرسی بیانش کن تو فاش او مجال راز دل گفتن ندید زو برون شو کرد و در لاغش کشید گفت می خواهم درین کوچه زنی کیست لایق از برای چون منی گفت سه گونه زن اند اندر جهان آن دو رنج و این یکی گنج روان آن یکی را چون بخواهی کل تراست وآن دگر نیمی ترا نیمی جداست وآن سیم هیچ او ترا نبود بدان این شنودی دور شو رفتم روان تا ترا اسپم نپراند لگد که بیفتی بر نخیزی تا ابد شیخ راند اندر میان کودکان بانگ زد بار دگر او را جوان که بیا آخر بگو تفسیر این این زنان سه نوع گفتی بر گزین راند سوی او و گفتش بکر خاص کل ترا باشد ز غم یابی خلاص وانک نیمی آن تو بیوه بود وانک هیچ ست آن عیال با ولد چون ز شوی اولش کودک بود مهر و کل خاطرش آن سو رود دور شو تا اسپ نندازد لگد سم اسپ توسنم بر تو رسد های هویی کرد شیخ باز راند کودکان را باز سوی خویش خواند باز بانگش کرد آن سایل بیا یک سؤالم ماند ای شاه کیا باز راند این سو بگو زوتر چه بود که ز میدان آن بچه گویم ربود گفت ای شه با چنین عقل و ادب این چه شیدست این چه فعلست ای عجب تو ورای عقل کلی در بیان آفتابی در جنون چونی نهان گفت این اوباش رایی می زنند تا درین شهر خودم قاضی کنند دفع می گفتم مرا گفتند نی نیست چون تو عالمی صاحب فنی با وجود تو حرام است و خبیث که کم از تو در قضا گوید حدیث در شریعت نیست دستوری که ما کمتر از تو شه کنیم و پیشوا زین ضرورت گیج و دیوانه شدم لیک در باطن همانم که بدم عقل من گنج ست و من ویرانه ام گنج اگر پیدا کنم دیوانه ام اوست دیوانه که دیوانه نشد این عسس را دید و در خانه نشد دانش من جوهر آمد نه عرض این بهایی نیست بهر هر غرض کان قندم نیستان شکرم هم ز من می روید و من می خورم علم تقلیدی و تعلیمی ست آن کز نفور مستمع دارد فغان چون پی دانه نه بهر روشنی ست همچو طالب علم دنیای دنی ست طالب علم است بهر عام و خاص نه که تا یابد ازین عالم خلاص همچو موشی هر طرف سوراخ کرد چونک نورش راند از در گفت برد چونک سوی دشت و نورش ره نبود هم در آن ظلمات جهدی می نمود گر خدایش پر دهد پر خرد برهد از موشی و چون مرغان پرد ور نجوید پر بماند زیر خاک ناامید از رفتن راه سماک علم گفتاری که آن بی جان بود عاشق روی خریداران بود گرچه باشد وقت بحث علم زفت چون خریدارش نباشد مرد و رفت مشتری من خدایست او مرا می کشد بالا که الله اشتری خون بهای من جمال ذوالجلال خون بهای خود خورم کسب حلال این خریداران مفلس را بهل چه خریداری کند یک مشت گل گل مخور گل را مخر گل را مجو زانک گل خوار است دایم زردرو دل بخور تا دایما باشی جوان از تجلی چهره ات چون ارغوان یا رب این بخشش نه حد کار ماست لطف تو لطف خفی را خود سزاست دست گیر از دست ما ما را بخر پرده را بر دار و پرده ما مدر باز خر ما را ازین نفس پلید کاردش تا استخوان ما رسید از چو ما بیچارگان این بند سخت کی گشاید ای شه بی تاج و تخت این چنین قفل گران را ای ودود کی تواند جز که فضل تو گشود ما ز خود سوی تو گردانیم سر چون توی از ما به ما نزدیکتر این دعا هم بخشش و تعلیم تست گرنه در گلخن گلستان از چه رست در میان خون و روده فهم و عقل جز ز اکرام تو نتوان کرد نقل از دو پاره پیه این نور روان موج نورش می زند بر آسمان گوشت پاره که زبان آمد ازو می رود سیلاب حکمت همچو جو سوی سوراخی که نامش گوش هاست تا به باغ جان که میوه ش هوش هاست شاه راه باغ جان ها شرع اوست باغ و بستان های عالم فرع اوست اصل و سرچشمه خوشی آنست آن زود تجری تحتها الانهار خوان

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر دوم » بخش ۶۰ - تتمهٔ نصیحت رسول علیه السلام بیمار را گفت پیغامبر مر آن بیمار را چون عیادت کرد یار زار را که مگر نوعی دعایی کرده ای از جهالت زهربایی خورده ای یاد آور چه دعا می گفته ای چون ز مکر نفس می آشفته ای گفت یادم نیست الا همتی دار با من یادم آید ساعتی از حضور نوربخش مصطفی پیش خاطر آمد او را آن دعا تافت زان روزن که از دل تا دلست روشنی که فرق حق و باطلست گفت اینک یادم آمد ای رسول آن دعا که گفته ام من بوالفضول چون گرفتار گنه می آمدم غرقه دست اندر حشایش می زدم از تو تهدید و وعیدی می رسید مجرمان را از عذاب بس شدید مضطرب می گشتم و چاره نبود بند محکم بود و قفل ناگشود نی مقام صبر و نی راه گریز نی امید توبه نی جای ستیز من چو هاروت و چو ماروت از حزن آه می کردم که ای خلاق من از خطر هاروت و ماروت آشکار چاه بابل را بکردند اختیار تا عذاب آخرت اینجا کشند گربزند و عاقل و ساحروشند نیک کردند و بجای خویش بود سهل تر باشد ز آتش رنج دود حد ندارد وصف رنج آن جهان سهل باشد رنج دنیا پیش آن ای خنک آن کو جهادی می کند بر بدن زجری و دادی می کند تا ز رنج آن جهانی وا رهد بر خود این رنج عبادت می نهد من همی گفتم که یا رب آن عذاب هم درین عالم بران بر من شتاب تا در آن عالم فراغت باشدم در چنین درخواست حلقه می زدم این چنین رنجوریی پیدام شد جان من از رنج بی آرام شد مانده ام از ذکر و از اوراد خود بی خبر گشتم ز خویش و نیک و بد گر نمی دیدم کنون من روی تو ای خجسته وی مبارک بوی تو می شدم از بند من یکبارگی کردیم شاهانه این غمخوارگی گفت هی هی این دعا دیگر مکن بر مکن تو خویش را از بیخ و بن تو چه طاقت داری ای مور نژند که نهد بر تو چنان کوه بلند گفت توبه کردم ای سلطان که من از سر جلدی نلافم هیچ فن این جهان تیه ست و تو موسی و ما از گنه در تیه مانده مبتلا قوم موسی راه می پیموده اند آخر اندر گام اول بوده اند سالها ره می رویم و در اخیر همچنان در منزل اول اسیر گر دل موسی ز ما راضی بدی تیه را راه و کران پیدا شدی ور بکل بیزار بودی او ز ما کی رسیدی خوانمان هیچ از سما کی ز سنگی چشمه ها جوشان شدی در بیابان مان امان جان شدی بل به جای خوان خود آتش آمدی اندرین منزل لهب بر ما زدی چون دو دل شد موسی اندر کار ما گاه خصم ماست و گاهی یار ما خشمش آتش می زند در رخت ما حلم او رد می کند تیر بلا کی بود که حلم گردد خشم نیز نیست این نادر ز لطفت ای عزیز مدح حاضر وحشتست از بهر این نام موسی می برم قاصد چنین ورنه موسی کی روا دارد که من پیش تو یاد آورم از هیچ تن عهد ما بشکست صد بار و هزار عهد تو چون کوه ثابت بر قرار عهد ما کاه و به هر بادی زبون عهد تو کوه و ز صد که هم فزون حق آن قوت که بر تلوین ما رحمتی کن ای امیر لونها خویش را دیدیم و رسوایی خویش امتحان ما مکن ای شاه بیش تا فضیحتهای دیگر را نهان کرده باشی ای کریم مستعان بی حدی تو در جمال و در کمال در کژی ما بی حدیم و در ضلال بی حدی خویش بگمار ای کریم بر کژی بی حد مشتی لییم هین که از تقطیع ما یک تار ماند مصر بودیم و یکی دیوار ماند البقیه البقیه ای خدیو تا نگردد شاد کلی جان دیو بهر ما نی بهر آن لطف نخست که تو کردی گمرهان را باز جست چون نمودی قدرتت بنمای رحم ای نهاده رحمها در لحم و شحم این دعا گر خشم افزاید تو را تو دعا تعلیم فرما مهترا آنچنان کآدم بیفتاد از بهشت رجعتش دادی که رست از دیو زشت دیو کی بود کو ز آدم بگذرد بر چنین نطعی ازو بازی برد در حقیقت نفع آدم شد همه لعنت حاسد شده آن دمدمه بازیی دید و دو صد بازی ندید پس ستون خانه خود را برید آتشی زد شب بکشت دیگران باد آتش را بکشت او بران چشم بندی بود لعنت دیو را تا زیان خصم دید آن ریو را خود زیان جان او شد ریو او گویی آدم بود دیو دیو او لعنت این باشد که کژبینش کند حاسد و خودبین و پر کینش کند تا نداند که هر آنک کرد بد عاقبت باز آید و بر وی زند جمله فرزین بندها بیند بعکس مات بر وی گردد و نقصان و وکس زانک گر او هیچ بیند خویش را مهلک و ناسور بیند ریش را درد خیزد زین چنین دیدن درون درد او را از حجاب آرد برون تا نگیرد مادران را درد زه طفل در زادن نیابد هیچ ره این امانت در دل و دل حامله ست این نصیحتها مثال قابله ست قابله گوید که زن را درد نیست درد باید درد کودک را رهیست آنک او بی درد باشد ره زنست زانک بی دردی انا الحق گفتنست آن انا بی وقت گفتن لعنتست آن انا در وقت گفتن رحمتست آن انا منصور رحمت شد یقین آن انا فرعون لعنت شد ببین لاجرم هر مرغ بی هنگام را سر بریدن واجبست اعلام را سر بریدن چیست کشتن نفس را در جهاد و ترک گفتن تفس را آنچنانک نیش کزدم بر کنی تا که یابد او ز کشتن ایمنی بر کنی دندان پر زهری ز مار تا رهد مار از بلای سنگسار هیچ نکشد نفس را جز ظل پیر دامن آن نفس کش را سخت گیر چون بگیری سخت آن توفیق هوست در تو هر قوت که آید جذب اوست ما رمیت اذ رمیت راست دان هر چه کارد جان بود از جان جان دست گیرنده ویست و بردبار دم بدم آن دم ازو اومید دار نیست غم گر دیر بی او مانده ای دیرگیر و سخت گیرش خوانده ای دیر گیرد سخت گیرد رحمتش یک دمت غایب ندارد حضرتش ور تو خواهی شرح این وصل و ولا از سر اندیشه می خوان والضحی ور تو گویی هم بدیها از ویست لیک آن نقصان فضل او کیست آن بدی دادن کمال اوست هم من مثالی گویمت ای محتشم کرد نقاشی دو گونه نقشها نقشهای صاف و نقشی بی صفا نقش یوسف کرد و حور خوش سرشت نقش عفریتان و ابلیسان زشت هر دو گونه نقش استادی اوست زشتی او نیست آن رادی اوست زشت را در غایت زشتی کند جمله زشتیها به گردش بر تند تا کمال دانشش پیدا شود منکر استادیش رسوا شود ور نداند زشت کردن ناقص است زین سبب خلاق گبر و مخلص است پس ازین رو کفر و ایمان شاهدند بر خداوندیش و هر دو ساجدند لیک مؤمن دان که طوعا ساجدست زانک جویای رضا و قاصدست هست کرها گبر هم یزدان پرست لیک قصد او مرادی دیگرست قلعه سلطان عمارت می کند لیک دعوی امارت می کند گشته یاغی تا که ملک او بود عاقبت خود قلعه سلطانی شود مؤمن آن قلعه برای پادشاه می کند معمور نه از بهر جاه زشت گوید ای شه زشت آفرین قادری بر خوب و بر زشت مهین خوب گوید ای شه حسن و بها پاک گردانیدیم از عیبها

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر دوم » بخش ۶۰ - تتمهٔ نصیحت رسول علیه السلام بیمار را گفت پیغامبر مر آن بیمار را چون عیادت کرد یار زار را که مگر نوعی دعایی کرده ای از جهالت زهربایی خورده ای یاد آور چه دعا می گفته ای چون ز مکر نفس می آشفته ای گفت یادم نیست الا همتی دار با من یادم آید ساعتی از حضور نوربخش مصطفی پیش خاطر آمد او را آن دعا تافت زان روزن که از دل تا دلست روشنی که فرق حق و باطلست گفت اینک یادم آمد ای رسول آن دعا که گفته ام من بوالفضول چون گرفتار گنه می آمدم غرقه دست اندر حشایش می زدم از تو تهدید و وعیدی می رسید مجرمان را از عذاب بس شدید مضطرب می گشتم و چاره نبود بند محکم بود و قفل ناگشود نی مقام صبر و نی راه گریز نی امید توبه نی جای ستیز من چو هاروت و چو ماروت از حزن آه می کردم که ای خلاق من از خطر هاروت و ماروت آشکار چاه بابل را بکردند اختیار تا عذاب آخرت اینجا کشند گربزند و عاقل و ساحروشند نیک کردند و بجای خویش بود سهل تر باشد ز آتش رنج دود حد ندارد وصف رنج آن جهان سهل باشد رنج دنیا پیش آن ای خنک آن کو جهادی می کند بر بدن زجری و دادی می کند تا ز رنج آن جهانی وا رهد بر خود این رنج عبادت می نهد من همی گفتم که یا رب آن عذاب هم درین عالم بران بر من شتاب تا در آن عالم فراغت باشدم در چنین درخواست حلقه می زدم این چنین رنجوریی پیدام شد جان من از رنج بی آرام شد مانده ام از ذکر و از اوراد خود بی خبر گشتم ز خویش و نیک و بد گر نمی دیدم کنون من روی تو ای خجسته وی مبارک بوی تو می شدم از بند من یکبارگی کردیم شاهانه این غمخوارگی گفت هی هی این دعا دیگر مکن بر مکن تو خویش را از بیخ و بن تو چه طاقت داری ای مور نژند که نهد بر تو چنان کوه بلند گفت توبه کردم ای سلطان که من از سر جلدی نلافم هیچ فن این جهان تیه ست و تو موسی و ما از گنه در تیه مانده مبتلا قوم موسی راه می پیموده اند آخر اندر گام اول بوده اند سالها ره می رویم و در اخیر همچنان در منزل اول اسیر گر دل موسی ز ما راضی بدی تیه را راه و کران پیدا شدی ور بکل بیزار بودی او ز ما کی رسیدی خوانمان هیچ از سما کی ز سنگی چشمه ها جوشان شدی در بیابان مان امان جان شدی بل به جای خوان خود آتش آمدی اندرین منزل لهب بر ما زدی چون دو دل شد موسی اندر کار ما گاه خصم ماست و گاهی یار ما خشمش آتش می زند در رخت ما حلم او رد می کند تیر بلا کی بود که حلم گردد خشم نیز نیست این نادر ز لطفت ای عزیز مدح حاضر وحشتست از بهر این نام موسی می برم قاصد چنین ورنه موسی کی روا دارد که من پیش تو یاد آورم از هیچ تن عهد ما بشکست صد بار و هزار عهد تو چون کوه ثابت بر قرار عهد ما کاه و به هر بادی زبون عهد تو کوه و ز صد که هم فزون حق آن قوت که بر تلوین ما رحمتی کن ای امیر لونها خویش را دیدیم و رسوایی خویش امتحان ما مکن ای شاه بیش تا فضیحتهای دیگر را نهان کرده باشی ای کریم مستعان بی حدی تو در جمال و در کمال در کژی ما بی حدیم و در ضلال بی حدی خویش بگمار ای کریم بر کژی بی حد مشتی لییم هین که از تقطیع ما یک تار ماند مصر بودیم و یکی دیوار ماند البقیه البقیه ای خدیو تا نگردد شاد کلی جان دیو بهر ما نی بهر آن لطف نخست که تو کردی گمرهان را باز جست چون نمودی قدرتت بنمای رحم ای نهاده رحمها در لحم و شحم این دعا گر خشم افزاید تو را تو دعا تعلیم فرما مهترا آنچنان کآدم بیفتاد از بهشت رجعتش دادی که رست از دیو زشت دیو کی بود کو ز آدم بگذرد بر چنین نطعی ازو بازی برد در حقیقت نفع آدم شد همه لعنت حاسد شده آن دمدمه بازیی دید و دو صد بازی ندید پس ستون خانه خود را برید آتشی زد شب بکشت دیگران باد آتش را بکشت او بران چشم بندی بود لعنت دیو را تا زیان خصم دید آن ریو را خود زیان جان او شد ریو او گویی آدم بود دیو دیو او لعنت این باشد که کژبینش کند حاسد و خودبین و پر کینش کند تا نداند که هر آنک کرد بد عاقبت باز آید و بر وی زند جمله فرزین بندها بیند بعکس مات بر وی گردد و نقصان و وکس زانک گر او هیچ بیند خویش را مهلک و ناسور بیند ریش را درد خیزد زین چنین دیدن درون درد او را از حجاب آرد برون تا نگیرد مادران را درد زه طفل در زادن نیابد هیچ ره این امانت در دل و دل حامله ست این نصیحتها مثال قابله ست قابله گوید که زن را درد نیست درد باید درد کودک را رهیست آنک او بی درد باشد ره زنست زانک بی دردی انا الحق گفتنست آن انا بی وقت گفتن لعنتست آن انا در وقت گفتن رحمتست آن انا منصور رحمت شد یقین آن انا فرعون لعنت شد ببین لاجرم هر مرغ بی هنگام را سر بریدن واجبست اعلام را سر بریدن چیست کشتن نفس را در جهاد و ترک گفتن تفس را آنچنانک نیش کزدم بر کنی تا که یابد او ز کشتن ایمنی بر کنی دندان پر زهری ز مار تا رهد مار از بلای سنگسار هیچ نکشد نفس را جز ظل پیر دامن آن نفس کش را سخت گیر چون بگیری سخت آن توفیق هوست در تو هر قوت که آید جذب اوست ما رمیت اذ رمیت راست دان هر چه کارد جان بود از جان جان دست گیرنده ویست و بردبار دم بدم آن دم ازو اومید دار نیست غم گر دیر بی او مانده ای دیرگیر و سخت گیرش خوانده ای دیر گیرد سخت گیرد رحمتش یک دمت غایب ندارد حضرتش ور تو خواهی شرح این وصل و ولا از سر اندیشه می خوان والضحی ور تو گویی هم بدیها از ویست لیک آن نقصان فضل او کیست آن بدی دادن کمال اوست هم من مثالی گویمت ای محتشم کرد نقاشی دو گونه نقشها نقشهای صاف و نقشی بی صفا نقش یوسف کرد و حور خوش سرشت نقش عفریتان و ابلیسان زشت هر دو گونه نقش استادی اوست زشتی او نیست آن رادی اوست زشت را در غایت زشتی کند جمله زشتیها به گردش بر تند تا کمال دانشش پیدا شود منکر استادیش رسوا شود ور نداند زشت کردن ناقص است زین سبب خلاق گبر و مخلص است پس ازین رو کفر و ایمان شاهدند بر خداوندیش و هر دو ساجدند لیک مؤمن دان که طوعا ساجدست زانک جویای رضا و قاصدست هست کرها گبر هم یزدان پرست لیک قصد او مرادی دیگرست قلعه سلطان عمارت می کند لیک دعوی امارت می کند گشته یاغی تا که ملک او بود عاقبت خود قلعه سلطانی شود مؤمن آن قلعه برای پادشاه می کند معمور نه از بهر جاه زشت گوید ای شه زشت آفرین قادری بر خوب و بر زشت مهین خوب گوید ای شه حسن و بها پاک گردانیدیم از عیبها

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر دوم » بخش ۶۱ - وصیت کردن پیغامبر علیه السلام مر آن بیمار را و دعا آموزانیدنش گفت پیغامبر مر آن بیمار را این بگو کای سهل کن دشوار را آتنا فی دار دنیانا حسن آتنا فی دار عقبانا حسن راه را بر ما چو بستان کن لطیف منزل ما خود تو باشی ای شریف مؤمنان در حشر گویند ای ملک نی که دوزخ بود راه مشترک مؤمن و کافر برو یابد گذار ما ندیدیم اندرین ره دود و نار نک بهشت و بارگاه آمنی پس کجا بود آن گذرگاه دنی پس ملک گوید که آن روضه خضر که فلان جا دیده اید اندر گذر دوزخ آن بود و سیاستگاه سخت بر شما شد باغ و بستان و درخت چون شما این نفس دوزخ خوی را آتشی گبر فتنه جوی را جهدها کردید و او شد پر صفا نار را کشتید از بهر خدا آتش شهوت که شعله می زدی سبزه تقوی شد و نور هدی آتش خشم از شما هم حلم شد ظلمت جهل از شما هم علم شد آتش حرص از شما ایثار شد و آن حسد چون خار بد گلزار شد چون شما این جمله آتشهای خویش بهر حق کشتید جمله پیش پیش نفس ناری را چو باغی ساختید اندرو تخم وفا انداختید بلبلان ذکر و تسبیح اندرو خوش سرایان در چمن بر طرف جو داعی حق را اجابت کرده اید در جحیم نفس آب آورده اید دوزخ ما نیز در حق شما سبزه گشت و گلشن و برگ و نوا چیست احسان را مکافات ای پسر لطف و احسان و ثواب معتبر نی شما گفتید ما قربانییم پیش اوصاف بقا ما فانییم ما اگر قلاش و گر دیوانه ایم مست آن ساقی و آن پیمانه ایم بر خط و فرمان او سر می نهیم جان شیرین را گروگان می دهیم تا خیال دوست در اسرار ماست چاکری و جانسپاری کار ماست هر کجا شمع بلا افروختند صد هزاران جان عاشق سوختند عاشقانی کز درون خانه اند شمع روی یار را پروانه اند ای دل آنجا رو که با تو روشنند وز بلاها مر تو را چون جوشنند بر جنایاتت مواسا می کنند در میان جان ترا جا می کنند زان میان جان تو را جا می کنند تا تو را پر باده چون جامی کنند در میان جان ایشان خانه گیر در فلک خانه کن ای بدر منیر چون عطارد دفتر دل وا کنند تا که بر تو سرها پیدا کنند پیش خویشان باش چون آواره ای بر مه کامل زن ار مه پاره ای جزو را از کل خود پرهیز چیست با مخالف این همه آمیز چیست جنس را بین نوع گشته در روش غیبها بین عین گشته در رهش تا چو زن عشوه خری ای بی خرد از دروغ و عشوه کی یابی مدد چاپلوس و لفظ شیرین و فریب می ستانی می نهی چون زن به جیب مر تو را دشنام و سیلی شهان بهتر آید از ثنای گمرهان صفع شاهان خور مخور شهد خسان تا کسی گردی ز اقبال کسان زانک ازیشان خلعت و دولت رسد در پناه روح جان گردد جسد هر کجا بینی برهنه و بی نوا دان که او بگریختست از اوستا تا چنان گردد که می خواهد دلش آن دل کور بد بی حاصلش گر چنان گشتی که استا خواستی خویش را و خویش را آراستی هر که از استا گریزد در جهان او ز دولت می گریزد این بدان پیشه ای آموختی در کسب تن چنگ اندر پیشه دینی بزن در جهان پوشیده گشتی و غنی چون برون آیی ازینجا چون کنی پیشه ای آموز کاندر آخرت اندر آید دخل کسب مغفرت آن جهان شهریست پر بازار و کسب تا نپنداری که کسب اینجاست حسب حق تعالی گفت کین کسب جهان پیش آن کسبست لعب کودکان همچو آن طفلی که بر طفلی تند شکل صحبت کن مساسی می کند کودکان سازند در بازی دکان سود نبود جز که تعبیر زمان شب شود در خانه آید گرسنه کودکان رفته بمانده یک تنه این جهان بازی گهست و مرگ شب باز گردی کیسه خالی پر تعب کسب دین عشقست و جذب اندرون قابلیت نور حق را ای حرون کسب فانی خواهدت این نفس خس چند کسب خس کنی بگذار بس نفس خس گر جویدت کسب شریف حیله و مکری بود آن را ردیف

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر دوم » بخش ۶۱ - وصیت کردن پیغامبر علیه السلام مر آن بیمار را و دعا آموزانیدنش گفت پیغامبر مر آن بیمار را این بگو کای سهل کن دشوار را آتنا فی دار دنیانا حسن آتنا فی دار عقبانا حسن راه را بر ما چو بستان کن لطیف منزل ما خود تو باشی ای شریف مؤمنان در حشر گویند ای ملک نی که دوزخ بود راه مشترک مؤمن و کافر برو یابد گذار ما ندیدیم اندرین ره دود و نار نک بهشت و بارگاه آمنی پس کجا بود آن گذرگاه دنی پس ملک گوید که آن روضه خضر که فلان جا دیده اید اندر گذر دوزخ آن بود و سیاستگاه سخت بر شما شد باغ و بستان و درخت چون شما این نفس دوزخ خوی را آتشی گبر فتنه جوی را جهدها کردید و او شد پر صفا نار را کشتید از بهر خدا آتش شهوت که شعله می زدی سبزه تقوی شد و نور هدی آتش خشم از شما هم حلم شد ظلمت جهل از شما هم علم شد آتش حرص از شما ایثار شد و آن حسد چون خار بد گلزار شد چون شما این جمله آتشهای خویش بهر حق کشتید جمله پیش پیش نفس ناری را چو باغی ساختید اندرو تخم وفا انداختید بلبلان ذکر و تسبیح اندرو خوش سرایان در چمن بر طرف جو داعی حق را اجابت کرده اید در جحیم نفس آب آورده اید دوزخ ما نیز در حق شما سبزه گشت و گلشن و برگ و نوا چیست احسان را مکافات ای پسر لطف و احسان و ثواب معتبر نی شما گفتید ما قربانییم پیش اوصاف بقا ما فانییم ما اگر قلاش و گر دیوانه ایم مست آن ساقی و آن پیمانه ایم بر خط و فرمان او سر می نهیم جان شیرین را گروگان می دهیم تا خیال دوست در اسرار ماست چاکری و جانسپاری کار ماست هر کجا شمع بلا افروختند صد هزاران جان عاشق سوختند عاشقانی کز درون خانه اند شمع روی یار را پروانه اند ای دل آنجا رو که با تو روشنند وز بلاها مر تو را چون جوشنند بر جنایاتت مواسا می کنند در میان جان ترا جا می کنند زان میان جان تو را جا می کنند تا تو را پر باده چون جامی کنند در میان جان ایشان خانه گیر در فلک خانه کن ای بدر منیر چون عطارد دفتر دل وا کنند تا که بر تو سرها پیدا کنند پیش خویشان باش چون آواره ای بر مه کامل زن ار مه پاره ای جزو را از کل خود پرهیز چیست با مخالف این همه آمیز چیست جنس را بین نوع گشته در روش غیبها بین عین گشته در رهش تا چو زن عشوه خری ای بی خرد از دروغ و عشوه کی یابی مدد چاپلوس و لفظ شیرین و فریب می ستانی می نهی چون زن به جیب مر تو را دشنام و سیلی شهان بهتر آید از ثنای گمرهان صفع شاهان خور مخور شهد خسان تا کسی گردی ز اقبال کسان زانک ازیشان خلعت و دولت رسد در پناه روح جان گردد جسد هر کجا بینی برهنه و بی نوا دان که او بگریختست از اوستا تا چنان گردد که می خواهد دلش آن دل کور بد بی حاصلش گر چنان گشتی که استا خواستی خویش را و خویش را آراستی هر که از استا گریزد در جهان او ز دولت می گریزد این بدان پیشه ای آموختی در کسب تن چنگ اندر پیشه دینی بزن در جهان پوشیده گشتی و غنی چون برون آیی ازینجا چون کنی پیشه ای آموز کاندر آخرت اندر آید دخل کسب مغفرت آن جهان شهریست پر بازار و کسب تا نپنداری که کسب اینجاست حسب حق تعالی گفت کین کسب جهان پیش آن کسبست لعب کودکان همچو آن طفلی که بر طفلی تند شکل صحبت کن مساسی می کند کودکان سازند در بازی دکان سود نبود جز که تعبیر زمان شب شود در خانه آید گرسنه کودکان رفته بمانده یک تنه این جهان بازی گهست و مرگ شب باز گردی کیسه خالی پر تعب کسب دین عشقست و جذب اندرون قابلیت نور حق را ای حرون کسب فانی خواهدت این نفس خس چند کسب خس کنی بگذار بس نفس خس گر جویدت کسب شریف حیله و مکری بود آن را ردیف

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر دوم » بخش ۶۲ - بیدار کردن ابلیس معاویه را کی خیز وقت نمازست در خبر آمد که آن معاویه خفته بد در قصر در یک زاویه قصر را از اندرون در بسته بود کز زیارتهای مردم خسته بود ناگهان مردی ورا بیدار کرد چشم چون بگشاد پنهان گشت مرد گفت اندر قصر کس را ره نبود کیست کین گستاخی و جرات نمود گرد برگشت و طلب کرد آن زمان تا بیاید زان نهان گشته نشان او پس در مدبری را دید کو در پس پرده نهان می کرد رو گفت هی تو کیستی نام تو چیست گفت نامم فاش ابلیس شقیست گفت بیدارم چرا کردی بجد راست گو با من مگو بر عکس و ضد مولانا » مثنوی معنوی » دفتر دوم » بخش ۶۳ - از خر افکندن ابلیس معاویه را و روپوش و بهانه کردن و جواب گفتن معاویه او را گفت هنگام نماز آخر رسید سوی مسجد زود می باید دوید عجلوا الطاعات قبل الفوت گفت مصطفی چون در معنی می بسفت گفت نی نی این غرض نبود تو را که بخیری ره نما باشی مرا دزد آید از نهان در مسکنم گویدم که پاسبانی می کنم من کجا باور کنم آن دزد را دزد کی داند ثواب و مزد را مولانا » مثنوی معنوی » دفتر دوم » بخش ۶۴ - باز جواب گفتن ابلیس معاویه را گفت ما اول فرشته بوده ایم راه طاعت را بجان پیموده ایم سالکان راه را محرم بدیم ساکنان عرش را همدم بدیم پیشه اول کجا از دل رود مهر اول کی ز دل بیرون شود در سفر گر روم بینی یا ختن از دل تو کی رود حب الوطن ما هم از مستان این می بوده ایم عاشقان درگه وی بوده ایم ناف ما بر مهر او ببریده اند عشق او در جان ما کاریده اند روز نیکو دیده ایم از روزگار آب رحمت خورده ایم اندر بهار نی که ما را دست فضلش کاشتست از عدم ما را نه او بر داشتست ای بسا کز وی نوازش دیده ایم در گلستان رضا گردیده ایم بر سر ما دست رحمت می نهاد چشمه های لطف از ما می گشاد وقت طفلی ام که بودم شیرجو گاهوارم را کی جنبانید او از کی خوردم شیر غیر شیر او کی مرا پرورد جز تدبیر او خوی کان با شیر رفت اندر وجود کی توان آن را ز مردم واگشود گر عتابی کرد دریای کرم بسته کی گردند درهای کرم اصل نقدش داد و لطف و بخششست قهر بر وی چون غباری از غشست از برای لطف عالم را بساخت ذره ها را آفتاب او نواخت فرقت از قهرش اگر آبستنست بهر قدر وصل او دانستنست تا دهد جان را فراقش گوشمال جان بداند قدر ایام وصال گفت پیغامبر که حق فرموده است قصد من از خلق احسان بوده است آفریدم تا ز من سودی کنند تا ز شهدم دست آلودی کنند نه برای آنک تا سودی کنم وز برهنه من قبایی بر کنم چند روزی که ز پیشم رانده ست چشم من در روی خوبش مانده ست کز چنان رویی چنین قهر ای عجب هر کسی مشغول گشته در سبب من سبب را ننگرم کان حادثست زانک حادث حادثی را باعثست لطف سابق را نظاره می کنم هرچه آن حادث دو پاره می کنم ترک سجده از حسد گیرم که بود آن حسد از عشق خیزد نه از جحود هر حسد از دوستی خیزد یقین که شود با دوست غیری همنشین هست شرط دوستی غیرت پزی همچو شرط عطسه گفتن دیر زی چونک بر نطعش جز این بازی نبود گفت بازی کن چه دانم در فزود آن یکی بازی که بد من باختم خویشتن را در بلا انداختم در بلا هم می چشم لذات او مات اویم مات اویم مات او چون رهاند خویشتن را ای سره هیچ کس در شش جهت از ششدره جزو شش از کل شش چون وا رهد خاصه که بی چون مرورا کژ نهد هر که در شش او درون آتشست اوش برهاند که خلاق ششست خود اگر کفرست و گر ایمان او دست باف حضرتست و آن او

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر دوم » بخش ۶۲ - بیدار کردن ابلیس معاویه را کی خیز وقت نمازست در خبر آمد که آن معاویه خفته بد در قصر در یک زاویه قصر را از اندرون در بسته بود کز زیارتهای مردم خسته بود ناگهان مردی ورا بیدار کرد چشم چون بگشاد پنهان گشت مرد گفت اندر قصر کس را ره نبود کیست کین گستاخی و جرات نمود گرد برگشت و طلب کرد آن زمان تا بیاید زان نهان گشته نشان او پس در مدبری را دید کو در پس پرده نهان می کرد رو گفت هی تو کیستی نام تو چیست گفت نامم فاش ابلیس شقیست گفت بیدارم چرا کردی بجد راست گو با من مگو بر عکس و ضد مولانا » مثنوی معنوی » دفتر دوم » بخش ۶۳ - از خر افکندن ابلیس معاویه را و روپوش و بهانه کردن و جواب گفتن معاویه او را گفت هنگام نماز آخر رسید سوی مسجد زود می باید دوید عجلوا الطاعات قبل الفوت گفت مصطفی چون در معنی می بسفت گفت نی نی این غرض نبود تو را که بخیری ره نما باشی مرا دزد آید از نهان در مسکنم گویدم که پاسبانی می کنم من کجا باور کنم آن دزد را دزد کی داند ثواب و مزد را مولانا » مثنوی معنوی » دفتر دوم » بخش ۶۴ - باز جواب گفتن ابلیس معاویه را گفت ما اول فرشته بوده ایم راه طاعت را بجان پیموده ایم سالکان راه را محرم بدیم ساکنان عرش را همدم بدیم پیشه اول کجا از دل رود مهر اول کی ز دل بیرون شود در سفر گر روم بینی یا ختن از دل تو کی رود حب الوطن ما هم از مستان این می بوده ایم عاشقان درگه وی بوده ایم ناف ما بر مهر او ببریده اند عشق او در جان ما کاریده اند روز نیکو دیده ایم از روزگار آب رحمت خورده ایم اندر بهار نی که ما را دست فضلش کاشتست از عدم ما را نه او بر داشتست ای بسا کز وی نوازش دیده ایم در گلستان رضا گردیده ایم بر سر ما دست رحمت می نهاد چشمه های لطف از ما می گشاد وقت طفلی ام که بودم شیرجو گاهوارم را کی جنبانید او از کی خوردم شیر غیر شیر او کی مرا پرورد جز تدبیر او خوی کان با شیر رفت اندر وجود کی توان آن را ز مردم واگشود گر عتابی کرد دریای کرم بسته کی گردند درهای کرم اصل نقدش داد و لطف و بخششست قهر بر وی چون غباری از غشست از برای لطف عالم را بساخت ذره ها را آفتاب او نواخت فرقت از قهرش اگر آبستنست بهر قدر وصل او دانستنست تا دهد جان را فراقش گوشمال جان بداند قدر ایام وصال گفت پیغامبر که حق فرموده است قصد من از خلق احسان بوده است آفریدم تا ز من سودی کنند تا ز شهدم دست آلودی کنند نه برای آنک تا سودی کنم وز برهنه من قبایی بر کنم چند روزی که ز پیشم رانده ست چشم من در روی خوبش مانده ست کز چنان رویی چنین قهر ای عجب هر کسی مشغول گشته در سبب من سبب را ننگرم کان حادثست زانک حادث حادثی را باعثست لطف سابق را نظاره می کنم هرچه آن حادث دو پاره می کنم ترک سجده از حسد گیرم که بود آن حسد از عشق خیزد نه از جحود هر حسد از دوستی خیزد یقین که شود با دوست غیری همنشین هست شرط دوستی غیرت پزی همچو شرط عطسه گفتن دیر زی چونک بر نطعش جز این بازی نبود گفت بازی کن چه دانم در فزود آن یکی بازی که بد من باختم خویشتن را در بلا انداختم در بلا هم می چشم لذات او مات اویم مات اویم مات او چون رهاند خویشتن را ای سره هیچ کس در شش جهت از ششدره جزو شش از کل شش چون وا رهد خاصه که بی چون مرورا کژ نهد هر که در شش او درون آتشست اوش برهاند که خلاق ششست خود اگر کفرست و گر ایمان او دست باف حضرتست و آن او