مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۳۷ - چاره کردن سلیمان علیه‌السلام در احضار تخت بلقیس از سبا گفت عفریتی که تختش را به فن حاضر آرم تا تو زین مجلس شدن گفت آصف من به اسم اعظمش حاضر آرم پیش تو در یک دمش گرچه عفریت اوستاد سحر بود لیک آن از نفخ آصف رو نمود حاضر آمد تخت بلقیس آن زمان لیک ز آصف نه از فن عفریتیان گفت حمدالله برین و صد چنین که بدیدستم ز رب العالمین پس نظر کرد آن سلیمان سوی تخت گفت آری گول گیری ای درخت پیش چوب و پیش سنگ نقش کند ای بسا گولان که سرها می نهند ساجد و مسجود از جان بی خبر دیده از جان جنبشی واندک اثر دیده در وقتی که شد حیران و دنگ که سخن گفت و اشارت کرد سنگ نرد خدمت چون به ناموضع بباخت شیر سنگین را شقی شیری شناخت از کرم شیر حقیقی کرد جود استخوانی سوی سگ انداخت زود گفت گرچه نیست آن سگ بر قوام لیک ما را استخوان لطفیست عام مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۳۸ - قصهٔ یاری خواستن حلیمه از بتان چون عقیب فطام مصطفی را علیه‌السلام گم کرد و لرزیدن و سجدهٔ بتان و گواهی دادن ایشان بر عظمت کار مصطفی صلی‌الله علیه و سلم قصه راز حلیمه گویمت تا زداید داستان او غمت مصطفی را چون ز شیر او باز کرد بر کفش برداشت چون ریحان و ورد می گریزانیدش از هر نیک و بد تا سپارد آن شهنشه را به جد چون همی آورد امانت را ز بیم شد به کعبه و آمد او اندر حطیم از هوا بشنید بانگی کای حطیم تافت بر تو آفتابی بس عظیم ای حطیم امروز آید بر تو زود صد هزاران نور از خورشید جود ای حطیم امروز آرد در تو رخت محتشم شاهی که پیک اوست بخت ای حطیم امروز بی شک از نوی منزل جانهای بالایی شوی جان پاکان طلب طلب و جوق جوق آیدت از هر نواحی مست شوق گشت حیران آن حلیمه زان صدا نه کسی در پیش نه سوی قفا شش جهت خالی ز صورت وین ندا شد پیاپی آن ندا را جان فدا مصطفی را بر زمین بنهاد او تا کند آن بانگ خوش را جست و جو چشم می انداخت آن دم سو به سو که کجا است این شه اسرارگو کین چنین بانگ بلند از چپ و راست می رسد یا رب رساننده کجاست چون ندید او خیره و نومید شد جسم لرزان هم چو شاخ بید شد باز آمد سوی آن طفل رشید مصطفی را بر مکان خود ندید حیرت اندر حیرت آمد بر دلش گشت بس تاریک از غم منزلش سوی منزلها دوید و بانگ داشت که کی بر دردانه ام غارت گماشت مکیان گفتند ما را علم نیست ما ندانستیم که آنجا کودکیست ریخت چندان اشک و کرد او بس فغان که ازو گریان شدند آن دیگران سینه کوبان آن چنان بگریست خوش که اختران گریان شدند از گریه اش

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۳۷ - چاره کردن سلیمان علیه‌السلام در احضار تخت بلقیس از سبا گفت عفریتی که تختش را به فن حاضر آرم تا تو زین مجلس شدن گفت آصف من به اسم اعظمش حاضر آرم پیش تو در یک دمش گرچه عفریت اوستاد سحر بود لیک آن از نفخ آصف رو نمود حاضر آمد تخت بلقیس آن زمان لیک ز آصف نه از فن عفریتیان گفت حمدالله برین و صد چنین که بدیدستم ز رب العالمین پس نظر کرد آن سلیمان سوی تخت گفت آری گول گیری ای درخت پیش چوب و پیش سنگ نقش کند ای بسا گولان که سرها می نهند ساجد و مسجود از جان بی خبر دیده از جان جنبشی واندک اثر دیده در وقتی که شد حیران و دنگ که سخن گفت و اشارت کرد سنگ نرد خدمت چون به ناموضع بباخت شیر سنگین را شقی شیری شناخت از کرم شیر حقیقی کرد جود استخوانی سوی سگ انداخت زود گفت گرچه نیست آن سگ بر قوام لیک ما را استخوان لطفیست عام مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۳۸ - قصهٔ یاری خواستن حلیمه از بتان چون عقیب فطام مصطفی را علیه‌السلام گم کرد و لرزیدن و سجدهٔ بتان و گواهی دادن ایشان بر عظمت کار مصطفی صلی‌الله علیه و سلم قصه راز حلیمه گویمت تا زداید داستان او غمت مصطفی را چون ز شیر او باز کرد بر کفش برداشت چون ریحان و ورد می گریزانیدش از هر نیک و بد تا سپارد آن شهنشه را به جد چون همی آورد امانت را ز بیم شد به کعبه و آمد او اندر حطیم از هوا بشنید بانگی کای حطیم تافت بر تو آفتابی بس عظیم ای حطیم امروز آید بر تو زود صد هزاران نور از خورشید جود ای حطیم امروز آرد در تو رخت محتشم شاهی که پیک اوست بخت ای حطیم امروز بی شک از نوی منزل جانهای بالایی شوی جان پاکان طلب طلب و جوق جوق آیدت از هر نواحی مست شوق گشت حیران آن حلیمه زان صدا نه کسی در پیش نه سوی قفا شش جهت خالی ز صورت وین ندا شد پیاپی آن ندا را جان فدا مصطفی را بر زمین بنهاد او تا کند آن بانگ خوش را جست و جو چشم می انداخت آن دم سو به سو که کجا است این شه اسرارگو کین چنین بانگ بلند از چپ و راست می رسد یا رب رساننده کجاست چون ندید او خیره و نومید شد جسم لرزان هم چو شاخ بید شد باز آمد سوی آن طفل رشید مصطفی را بر مکان خود ندید حیرت اندر حیرت آمد بر دلش گشت بس تاریک از غم منزلش سوی منزلها دوید و بانگ داشت که کی بر دردانه ام غارت گماشت مکیان گفتند ما را علم نیست ما ندانستیم که آنجا کودکیست ریخت چندان اشک و کرد او بس فغان که ازو گریان شدند آن دیگران سینه کوبان آن چنان بگریست خوش که اختران گریان شدند از گریه اش

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۳۹ - حکایت آن پیر عرب کی دلالت کرد حلیمه را به استعانت به بتان پیرمردی پیشش آمد با عصا کای حلیمه چه فتاد آخر ترا که چنین آتش ز دل افروختی این جگرها را ز ماتم سوختی گفت احمد را رضیعم معتمد پس بیاوردم که بسپارم به جد چون رسیدم در حطیم آوازها می رسید و می شنیدم از هوا من چو آن الحان شنیدم از هوا طفل را بنهادم آنجا زان صدا تا ببینم این ندا آواز کیست که ندایی بس لطیف و بس شهیست نه از کسی دیدم بگرد خود نشان نه ندا می منقطع شد یک زمان چونک واگشتم ز حیرتهای دل طفل را آنجا ندیدم وای دل گفتش ای فرزند تو انده مدار که نمایم مر ترا یک شهریار که بگوید گر بخواهد حال طفل او بداند منزل و ترحال طفل پس حلیمه گفت ای جانم فدا مر ترا ای شیخ خوب خوش ندا هین مرا بنمای آن شاه نظر کش بود از حال طفل من خبر برد او را پیش عزی کین صنم هست در اخبار غیبی مغتنم ما هزاران گم شده زو یافتیم چون به خدمت سوی او بشتافتیم پیر کرد او را سجود و گفت زود ای خداوند عرب ای بحر جود گفت ای عزی تو بس اکرامها کرده ای تا رسته ایم از دامها بر عرب حقست از اکرام تو فرض گشته تا عرب شد رام تو این حلیمه سعدی از اومید تو آمد اندر ظل شاخ بید تو که ازو فرزند طفلی گم شدست نام آن کودک محمد آمدست چون محمد گفت آن جمله بتان سرنگون گشتند و ساجد آن زمان که برو ای پیر این چه جست و جوست آن محمد را که عزل ما ازوست ما نگون و سنگسار آییم ازو ما کساد و بی عیار آییم ازو آن خیالاتی که دیدندی ز ما وقت فترت گاه گاه اهل هوا گم شود چون بارگاه او رسید آب آمد مر تیمم را درید دور شو ای پیر فتنه کم فروز هین ز رشک احمدی ما را مسوز دور شو بهر خدا ای پیر تو تا نسوزی ز آتش تقدیر تو این چه دم اژدها افشردنست هیچ دانی چه خبر آوردنست زین خبر جوشد دل دریا و کان زین خبر لرزان شود هفت آسمان چون شنید از سنگها پیر این سخن پس عصا انداخت آن پیر کهن پس ز لرزه و خوف و بیم آن ندا پیر دندانها به هم بر می زدی آنچنان که اندر زمستان مرد عور او همی لرزید و می گفت ای ثبور چون در آن حالت بدید او پیر را زان عجب گم کرد زن تدبیر را گفت پیرا گر چه من در محنتم حیرت اندر حیرت اندر حیرتم ساعتی بادم خطیبی می کند ساعتی سنگم ادیبی می کند باد با حرفم سخنها می دهد سنگ و کوهم فهم اشیا می دهد گاه طفلم را ربوده غیبیان غیبیان سبز پر آسمان از که نالم با که گویم این گله من شدم سودایی اکنون صد دله غیرتش از شرح غیبم لب ببست این قدر گویم که طفلم گم شدست گر بگویم چیز دیگر من کنون خلق بندندم به زنجیر جنون گفت پیرش کای حلیمه شاد باش سجده شکر آر و رو را کم خراش غم مخور یاوه نگردد او ز تو بلک عالم یاوه گردد اندرو هر زمان از رشک غیرت پیش و پس صد هزاران پاسبانست و حرس آن ندیدی کان بتان ذو فنون چون شدند از نام طفلت سرنگون این عجب قرنیست بر روی زمین پیر گشتم من ندیدم جنس این زین رسالت سنگها چون ناله داشت تا چه خواهد بر گنه کاران گماشت سنگ بی جرمست در معبودیش تو نه ای مضطر که بنده بودیش او که مضطر این چنین ترسان شدست تا که بر مجرم چه ها خواهند بست

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۳۹ - حکایت آن پیر عرب کی دلالت کرد حلیمه را به استعانت به بتان پیرمردی پیشش آمد با عصا کای حلیمه چه فتاد آخر ترا که چنین آتش ز دل افروختی این جگرها را ز ماتم سوختی گفت احمد را رضیعم معتمد پس بیاوردم که بسپارم به جد چون رسیدم در حطیم آوازها می رسید و می شنیدم از هوا من چو آن الحان شنیدم از هوا طفل را بنهادم آنجا زان صدا تا ببینم این ندا آواز کیست که ندایی بس لطیف و بس شهیست نه از کسی دیدم بگرد خود نشان نه ندا می منقطع شد یک زمان چونک واگشتم ز حیرتهای دل طفل را آنجا ندیدم وای دل گفتش ای فرزند تو انده مدار که نمایم مر ترا یک شهریار که بگوید گر بخواهد حال طفل او بداند منزل و ترحال طفل پس حلیمه گفت ای جانم فدا مر ترا ای شیخ خوب خوش ندا هین مرا بنمای آن شاه نظر کش بود از حال طفل من خبر برد او را پیش عزی کین صنم هست در اخبار غیبی مغتنم ما هزاران گم شده زو یافتیم چون به خدمت سوی او بشتافتیم پیر کرد او را سجود و گفت زود ای خداوند عرب ای بحر جود گفت ای عزی تو بس اکرامها کرده ای تا رسته ایم از دامها بر عرب حقست از اکرام تو فرض گشته تا عرب شد رام تو این حلیمه سعدی از اومید تو آمد اندر ظل شاخ بید تو که ازو فرزند طفلی گم شدست نام آن کودک محمد آمدست چون محمد گفت آن جمله بتان سرنگون گشتند و ساجد آن زمان که برو ای پیر این چه جست و جوست آن محمد را که عزل ما ازوست ما نگون و سنگسار آییم ازو ما کساد و بی عیار آییم ازو آن خیالاتی که دیدندی ز ما وقت فترت گاه گاه اهل هوا گم شود چون بارگاه او رسید آب آمد مر تیمم را درید دور شو ای پیر فتنه کم فروز هین ز رشک احمدی ما را مسوز دور شو بهر خدا ای پیر تو تا نسوزی ز آتش تقدیر تو این چه دم اژدها افشردنست هیچ دانی چه خبر آوردنست زین خبر جوشد دل دریا و کان زین خبر لرزان شود هفت آسمان چون شنید از سنگها پیر این سخن پس عصا انداخت آن پیر کهن پس ز لرزه و خوف و بیم آن ندا پیر دندانها به هم بر می زدی آنچنان که اندر زمستان مرد عور او همی لرزید و می گفت ای ثبور چون در آن حالت بدید او پیر را زان عجب گم کرد زن تدبیر را گفت پیرا گر چه من در محنتم حیرت اندر حیرت اندر حیرتم ساعتی بادم خطیبی می کند ساعتی سنگم ادیبی می کند باد با حرفم سخنها می دهد سنگ و کوهم فهم اشیا می دهد گاه طفلم را ربوده غیبیان غیبیان سبز پر آسمان از که نالم با که گویم این گله من شدم سودایی اکنون صد دله غیرتش از شرح غیبم لب ببست این قدر گویم که طفلم گم شدست گر بگویم چیز دیگر من کنون خلق بندندم به زنجیر جنون گفت پیرش کای حلیمه شاد باش سجده شکر آر و رو را کم خراش غم مخور یاوه نگردد او ز تو بلک عالم یاوه گردد اندرو هر زمان از رشک غیرت پیش و پس صد هزاران پاسبانست و حرس آن ندیدی کان بتان ذو فنون چون شدند از نام طفلت سرنگون این عجب قرنیست بر روی زمین پیر گشتم من ندیدم جنس این زین رسالت سنگها چون ناله داشت تا چه خواهد بر گنه کاران گماشت سنگ بی جرمست در معبودیش تو نه ای مضطر که بنده بودیش او که مضطر این چنین ترسان شدست تا که بر مجرم چه ها خواهند بست

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۴۰ - خبر یافتن جد مصطفی عبدالمطلب از گم کردن حلیمه محمد را علیه‌السلام و طالب شدن او گرد شهر و نالیدن او بر در کعبه و از حق درخواستن و یافتن او محمد را علیه‌السلام چون خبر یابید جد مصطفی از حلیمه وز فغانش بر ملا وز چنان بانگ بلند و نعره ها که بمیلی می رسید از وی صدا زود عبدالمطلب دانست چیست دست بر سینه همی زد می گریست آمد از غم بر در کعبه بسوز کای خبیر از سر شب وز راز روز خویشتن را من نمی بینم فنی تا بود هم راز تو هم چون منی خویشتن را من نمی بینم هنر تا شوم مقبول این مسعود در یا سر و سجده مرا قدری بود یا باشکم دولتی خندان شود لیک در سیمای آن در یتیم دیده ام آثار لطفت ای کریم که نمی ماند به ما گرچه ز ماست ما همه مسیم و احمد کیمیاست آن عجایبها که من دیدم برو من ندیدم بر ولی و بر عدو آنک فضل تو درین طفلیش داد کس نشان ندهد به صد ساله جهاد چون یقین دیدم عنایتهای تو بر وی او دریست از دریای تو من هم او را می شفیع آرم به تو حال او ای حال دان با من بگو از درون کعبه آمد بانگ زود که هم اکنون رخ به تو خواهد نمود با دو صد اقبال او محظوظ ماست با دو صد طلب ملک محفوظ ماست ظاهرش را شهره گیهان کنیم باطنش را از همه پنهان کنیم زر کان بود آب و گل ما زرگریم که گهش خلخال و گه خاتم بریم گه حمایلهای شمشیرش کنیم گاه بند گردن شیرش کنیم گه ترنج تخت بر سازیم ازو گاه تاج فرقهای ملک جو عشقها داریم با این خاک ما زانک افتادست در قعده رضا گه چنین شاهی ازو پیدا کنیم گه هم او را پیش شه شیدا کنیم صد هزاران عاشق و معشوق ازو در فغان و در نفیر و جست و جو کار ما اینست بر کوری آن که به کار ما ندارد میل جان این فضیلت خاک را زان رو دهیم که نواله پیش بی برگان نهیم زانک دارد خاک شکل اغبری وز درون دارد صفات انوری ظاهرش با باطنش گشته به جنگ باطنش چون گوهر و ظاهر چو سنگ ظاهرش گوید که ما اینیم و بس باطنش گوید نکو بین پیش و پس ظاهرش منکر که باطن هیچ نیست باطنش گوید که بنماییم بیست ظاهرش با باطنش در چالش اند لاجرم زین صبر نصرت می کشند زین ترش رو خاک صورتها کنیم خنده پنهانش را پیدا کنیم زانک ظاهر خاک اندوه و بکاست در درونش صد هزاران خنده هاست کاشف السریم و کار ما همین کین نهانها را بر آریم از کمین گرچه دزد از منکری تن می زند شحنه آن از عصر پیدا می کند فضلها دزدیده اند این خاکها تا مقر آریمشان از ابتلا بس عجب فرزند کو را بوده است لیک احمد بر همه افزوده است شد زمین و آسمان خندان و شاد کین چنین شاهی ز ما دو جفت زاد می شکافد آسمان از شادیش خاک چون سوسن شده ز آزادیش ظاهرت با باطنت ای خاک خوش چونک در جنگ اند و اندر کش مکش هر که با خود بهر حق باشد به جنگ تا شود معنیش خصم بو و رنگ ظلمتش با نور او شد در قتال آفتاب جانش را نبود زوال هر که کوشد بهر ما در امتحان پشت زیر پایش آرد آسمان ظاهرت از تیرگی افغان کنان باطن تو گلستان در گلستان قاصد او چون صوفیان روترش تا نیامیزند با هر نورکش عارفان روترش چون خارپشت عیش پنهان کرده در خار درشت باغ پنهان گرد باغ آن خار فاش کای عدوی دزد زین در دور باش خارپشتا خار حارس کرده ای سر چو صوفی در گریبان برده ای تا کسی دوچار دانگ عیش تو کم شود زین گلرخان خارخو طفل تو گرچه که کودک خو بدست هر دو عالم خود طفیل او بدست ما جهانی را بدو زنده کنیم چرخ را در خدمتش بنده کنیم گفت عبدالمطلب کین دم کجاست ای علیم السر نشان ده راه راست

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۴۰ - خبر یافتن جد مصطفی عبدالمطلب از گم کردن حلیمه محمد را علیه‌السلام و طالب شدن او گرد شهر و نالیدن او بر در کعبه و از حق درخواستن و یافتن او محمد را علیه‌السلام چون خبر یابید جد مصطفی از حلیمه وز فغانش بر ملا وز چنان بانگ بلند و نعره ها که بمیلی می رسید از وی صدا زود عبدالمطلب دانست چیست دست بر سینه همی زد می گریست آمد از غم بر در کعبه بسوز کای خبیر از سر شب وز راز روز خویشتن را من نمی بینم فنی تا بود هم راز تو هم چون منی خویشتن را من نمی بینم هنر تا شوم مقبول این مسعود در یا سر و سجده مرا قدری بود یا باشکم دولتی خندان شود لیک در سیمای آن در یتیم دیده ام آثار لطفت ای کریم که نمی ماند به ما گرچه ز ماست ما همه مسیم و احمد کیمیاست آن عجایبها که من دیدم برو من ندیدم بر ولی و بر عدو آنک فضل تو درین طفلیش داد کس نشان ندهد به صد ساله جهاد چون یقین دیدم عنایتهای تو بر وی او دریست از دریای تو من هم او را می شفیع آرم به تو حال او ای حال دان با من بگو از درون کعبه آمد بانگ زود که هم اکنون رخ به تو خواهد نمود با دو صد اقبال او محظوظ ماست با دو صد طلب ملک محفوظ ماست ظاهرش را شهره گیهان کنیم باطنش را از همه پنهان کنیم زر کان بود آب و گل ما زرگریم که گهش خلخال و گه خاتم بریم گه حمایلهای شمشیرش کنیم گاه بند گردن شیرش کنیم گه ترنج تخت بر سازیم ازو گاه تاج فرقهای ملک جو عشقها داریم با این خاک ما زانک افتادست در قعده رضا گه چنین شاهی ازو پیدا کنیم گه هم او را پیش شه شیدا کنیم صد هزاران عاشق و معشوق ازو در فغان و در نفیر و جست و جو کار ما اینست بر کوری آن که به کار ما ندارد میل جان این فضیلت خاک را زان رو دهیم که نواله پیش بی برگان نهیم زانک دارد خاک شکل اغبری وز درون دارد صفات انوری ظاهرش با باطنش گشته به جنگ باطنش چون گوهر و ظاهر چو سنگ ظاهرش گوید که ما اینیم و بس باطنش گوید نکو بین پیش و پس ظاهرش منکر که باطن هیچ نیست باطنش گوید که بنماییم بیست ظاهرش با باطنش در چالش اند لاجرم زین صبر نصرت می کشند زین ترش رو خاک صورتها کنیم خنده پنهانش را پیدا کنیم زانک ظاهر خاک اندوه و بکاست در درونش صد هزاران خنده هاست کاشف السریم و کار ما همین کین نهانها را بر آریم از کمین گرچه دزد از منکری تن می زند شحنه آن از عصر پیدا می کند فضلها دزدیده اند این خاکها تا مقر آریمشان از ابتلا بس عجب فرزند کو را بوده است لیک احمد بر همه افزوده است شد زمین و آسمان خندان و شاد کین چنین شاهی ز ما دو جفت زاد می شکافد آسمان از شادیش خاک چون سوسن شده ز آزادیش ظاهرت با باطنت ای خاک خوش چونک در جنگ اند و اندر کش مکش هر که با خود بهر حق باشد به جنگ تا شود معنیش خصم بو و رنگ ظلمتش با نور او شد در قتال آفتاب جانش را نبود زوال هر که کوشد بهر ما در امتحان پشت زیر پایش آرد آسمان ظاهرت از تیرگی افغان کنان باطن تو گلستان در گلستان قاصد او چون صوفیان روترش تا نیامیزند با هر نورکش عارفان روترش چون خارپشت عیش پنهان کرده در خار درشت باغ پنهان گرد باغ آن خار فاش کای عدوی دزد زین در دور باش خارپشتا خار حارس کرده ای سر چو صوفی در گریبان برده ای تا کسی دوچار دانگ عیش تو کم شود زین گلرخان خارخو طفل تو گرچه که کودک خو بدست هر دو عالم خود طفیل او بدست ما جهانی را بدو زنده کنیم چرخ را در خدمتش بنده کنیم گفت عبدالمطلب کین دم کجاست ای علیم السر نشان ده راه راست

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۴۱ - نشان خواستن عبدالمطلب از موضع محمد علیه‌السلام کی کجاش یابم و جواب آمدن از اندرون کعبه و نشان یافتن از درون کعبه آوازش رسید گفت ای جوینده آن طفل رشید در فلان وادیست زیر آن درخت پس روان شد زود پیر نیکبخت در رکاب او امیران قریش زانک جدش بود ز اعیان قریش تا به پشت آدم اسلافش همه مهتران بزم و رزم و ملحمه این نسب خود پوست او را بوده است کز شهنشاهان مه پالوده است مغز او خود از نسب دورست و پاک نیست جنسش از سمک کس تا سماک نور حق را کس نجوید زاد و بود خلعت حق را چه حاجت تار و پود کمترین خلعت که بدهد در ثواب بر فزاید بر طراز آفتاب مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۴۲ - بقیهٔ قصهٔ دعوت رحمت بلقیس را خیز بلقیسا بیا و ملک بین بر لب دریای یزدان در بچین خواهرانت ساکن چرخ سنی تو بمرداری چه سلطانی کنی خواهرانت را ز بخششهای راد هیچ می دانی که آن سلطان چه داد تو ز شادی چون گرفتی طبل زن که منم شاه و رییس گولحن

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۴۱ - نشان خواستن عبدالمطلب از موضع محمد علیه‌السلام کی کجاش یابم و جواب آمدن از اندرون کعبه و نشان یافتن از درون کعبه آوازش رسید گفت ای جوینده آن طفل رشید در فلان وادیست زیر آن درخت پس روان شد زود پیر نیکبخت در رکاب او امیران قریش زانک جدش بود ز اعیان قریش تا به پشت آدم اسلافش همه مهتران بزم و رزم و ملحمه این نسب خود پوست او را بوده است کز شهنشاهان مه پالوده است مغز او خود از نسب دورست و پاک نیست جنسش از سمک کس تا سماک نور حق را کس نجوید زاد و بود خلعت حق را چه حاجت تار و پود کمترین خلعت که بدهد در ثواب بر فزاید بر طراز آفتاب مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۴۲ - بقیهٔ قصهٔ دعوت رحمت بلقیس را خیز بلقیسا بیا و ملک بین بر لب دریای یزدان در بچین خواهرانت ساکن چرخ سنی تو بمرداری چه سلطانی کنی خواهرانت را ز بخششهای راد هیچ می دانی که آن سلطان چه داد تو ز شادی چون گرفتی طبل زن که منم شاه و رییس گولحن

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۴۳ - مثل قانع شدن آدمی به دنیا و حرص او در طلب دنیا و غفلت او از دولت روحانیان کی ابنای جنس وی‌اند و نعره‌زنان کی یا لَیْتَ قَوْمي یَعْلَمونَ آن سگی در کو گدای کور دید حمله می آورد و دلقش می درید گفته ایم این را ولی باری دگر شد مکرر بهر تاکید خبر کور گفتش آخر آن یاران تو بر کهند این دم شکاری صیدجو قوم تو در کوه می گیرند گور در میان کوی می گیری تو کور ترک این تزویر گو شیخ نفور آب شوری جمع کرده چند کور کین مریدان من و من آب شور می خورند از من همی گردند کور آب خود شیرین کن از بحر لدن آب بد را دام این کوران مکن خیز شیران خدا بین گورگیر تو چو سگ چونی بزرقی کورگیر گور چه از صید غیر دوست دور جمله شیر و شیرگیر و مست نور در نظاره صید و صیادی شه کرده ترک صید و مرده در وله هم چو مرغ مرده شان بگرفته یار تا کند او جنس ایشان را شکار مرغ مرده مضطر اندر وصل و بین خوانده ای القلب بین اصبعین مرغ مرده ش را هر آنک شد شکار چون ببیند شد شکار شهریار هر که او زین مرغ مرده سر بتافت دست آن صیاد را هرگز نیافت گوید او منگر به مرداری من عشق شه بین در نگهداری من من نه مردارم مرا شه کشته است صورت من شبه مرده گشته است جنبشم زین پیش بود از بال و پر جنبشم اکنون ز دست دادگر جنبش فانیم بیرون شد ز پوست جنبشم باقیست اکنون چون ازوست هر که کژ جنبد به پیش جنبشم گرچه سیمرغست زارش می کشم هین مرا مرده مبین گر زنده ای در کف شاهم نگر گر بنده ای مرده زنده کرد عیسی از کرم من به کف خالق عیسی درم کی بمانم مرده در قبضه خدا بر کف عیسی مدار این هم روا عیسی ام لیکن هر آنکو یافت جان از دم من او بماند جاودان شد ز عیسی زنده لیکن باز مرد شاد آنکو جان بدین عیسی سپرد من عصاام در کف موسی خویش موسیم پنهان و من پیدا به پیش بر مسلمانان پل دریا شوم باز بر فرعون اژدها شوم این عصا را ای پسر تنها مبین که عصا بی کف حق نبود چنین موج طوفان هم عصا بد کو ز درد طنطنه جادوپرستان را بخورد گر عصاهای خدا را بشمرم زرق این فرعونیان را بر درم لیک زین شیرین گیای زهرمند ترک کن تا چند روزی می چرند گر نباشد جاه فرعون و سری از کجا یابد جهنم پروری فربهش کن آنگهش کش ای قصاب زانک بی برگ اند در دوزخ کلاب گر نبودی خصم و دشمن در جهان پس بمردی خشم اندر مردمان دوزخ آن خشمست خصمی بایدش تا زید ور نی رحیمی بکشدش پس بماندی لطف بی قهر و بدی پس کمال پادشاهی کی بدی ریش خندی کرده اند آن منکران بر مثلها و بیان ذاکران تو اگر خواهی بکن هم ریش خند چند خواهی زیست ای مردار چند شاد باشید ای محبان در نیاز بر همین در که شود امروز باز هر حویجی باشدش کردی دگر در میان باغ از سیر و کبر هر یکی با جنس خود در کرد خود از برای پختگی نم می خورد تو که کرد زعفرانی زعفران باش و آمیزش مکن با دیگران آب می خور زعفرانا تا رسی زعفرانی اندر آن حلوا رسی در مکن در کرد شلغم پوز خویش که نگردد با تو او هم طبع و کیش تو بکردی او بکردی مودعه زانک ارض الله آمد واسعه خاصه آن ارضی که از پهناوری در سفر گم می شود دیو و پری اندر آن بحر و بیابان و جبال منقطع می گردد اوهام و خیال این بیابان در بیابانهای او هم چو اندر بحر پر یک تای مو آب استاده که سیرستش نهان تازه تر خوشتر ز جوهای روان کو درون خویش چون جان و روان سیر پنهان دارد و پای روان مستمع خفتست کوته کن خطاب ای خطیب این نقش کم کن تو بر آب خیز بلقیسا که بازاریست تیز زین خسیسان کسادافکن گریز خیز بلقیسا کنون با اختیار پیش از آنک مرگ آرد گیر و دار بعد از آن گوشت کشد مرگ آنچنان که چو دزد آیی به شحنه جان کنان زین خران تا چند باشی نعل دزد گر همی دزدی بیا و لعل دزد خواهرانت یافته ملک خلود تو گرفته ملکت کور و کبود ای خنک آن را کزین ملکت بجست که اجل این ملک را ویران گرست خیز بلقیسا بیا باری ببین ملکت شاهان و سلطانان دین شسته در باطن میان گلستان ظاهر آحادی میان دوستان بوستان با او روان هر جا رود لیک آن از خلق پنهان می شود میوه ها لابه کنان کز من بچر آب حیوان آمده کز من بخور طوف می کن بر فلک بی پر و بال هم چو خورشید و چو بدر و چون هلال چون روان باشی روان و پای نی می خوری صد لوت و لقمه خای نی نی نهنگ غم زند بر کشتیت نی پدید آید ز مردم زشتیت هم تو شاه و هم تو لشکر هم تو تخت هم تو نیکوبخت باشی هم تو بخت گر تو نیکوبختی و سلطان زفت بخت غیر تست روزی بخت رفت تو بماندی چون گدایان بی نوا دولت خود هم تو باش ای مجتبی چون تو باشی بخت خود ای معنوی پس تو که بختی ز خود کی گم شوی تو ز خود کی گم شوی ای خوش خصال چونک عین تو ترا شد ملک و مال

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۴۳ - مثل قانع شدن آدمی به دنیا و حرص او در طلب دنیا و غفلت او از دولت روحانیان کی ابنای جنس وی‌اند و نعره‌زنان کی یا لَیْتَ قَوْمي یَعْلَمونَ آن سگی در کو گدای کور دید حمله می آورد و دلقش می درید گفته ایم این را ولی باری دگر شد مکرر بهر تاکید خبر کور گفتش آخر آن یاران تو بر کهند این دم شکاری صیدجو قوم تو در کوه می گیرند گور در میان کوی می گیری تو کور ترک این تزویر گو شیخ نفور آب شوری جمع کرده چند کور کین مریدان من و من آب شور می خورند از من همی گردند کور آب خود شیرین کن از بحر لدن آب بد را دام این کوران مکن خیز شیران خدا بین گورگیر تو چو سگ چونی بزرقی کورگیر گور چه از صید غیر دوست دور جمله شیر و شیرگیر و مست نور در نظاره صید و صیادی شه کرده ترک صید و مرده در وله هم چو مرغ مرده شان بگرفته یار تا کند او جنس ایشان را شکار مرغ مرده مضطر اندر وصل و بین خوانده ای القلب بین اصبعین مرغ مرده ش را هر آنک شد شکار چون ببیند شد شکار شهریار هر که او زین مرغ مرده سر بتافت دست آن صیاد را هرگز نیافت گوید او منگر به مرداری من عشق شه بین در نگهداری من من نه مردارم مرا شه کشته است صورت من شبه مرده گشته است جنبشم زین پیش بود از بال و پر جنبشم اکنون ز دست دادگر جنبش فانیم بیرون شد ز پوست جنبشم باقیست اکنون چون ازوست هر که کژ جنبد به پیش جنبشم گرچه سیمرغست زارش می کشم هین مرا مرده مبین گر زنده ای در کف شاهم نگر گر بنده ای مرده زنده کرد عیسی از کرم من به کف خالق عیسی درم کی بمانم مرده در قبضه خدا بر کف عیسی مدار این هم روا عیسی ام لیکن هر آنکو یافت جان از دم من او بماند جاودان شد ز عیسی زنده لیکن باز مرد شاد آنکو جان بدین عیسی سپرد من عصاام در کف موسی خویش موسیم پنهان و من پیدا به پیش بر مسلمانان پل دریا شوم باز بر فرعون اژدها شوم این عصا را ای پسر تنها مبین که عصا بی کف حق نبود چنین موج طوفان هم عصا بد کو ز درد طنطنه جادوپرستان را بخورد گر عصاهای خدا را بشمرم زرق این فرعونیان را بر درم لیک زین شیرین گیای زهرمند ترک کن تا چند روزی می چرند گر نباشد جاه فرعون و سری از کجا یابد جهنم پروری فربهش کن آنگهش کش ای قصاب زانک بی برگ اند در دوزخ کلاب گر نبودی خصم و دشمن در جهان پس بمردی خشم اندر مردمان دوزخ آن خشمست خصمی بایدش تا زید ور نی رحیمی بکشدش پس بماندی لطف بی قهر و بدی پس کمال پادشاهی کی بدی ریش خندی کرده اند آن منکران بر مثلها و بیان ذاکران تو اگر خواهی بکن هم ریش خند چند خواهی زیست ای مردار چند شاد باشید ای محبان در نیاز بر همین در که شود امروز باز هر حویجی باشدش کردی دگر در میان باغ از سیر و کبر هر یکی با جنس خود در کرد خود از برای پختگی نم می خورد تو که کرد زعفرانی زعفران باش و آمیزش مکن با دیگران آب می خور زعفرانا تا رسی زعفرانی اندر آن حلوا رسی در مکن در کرد شلغم پوز خویش که نگردد با تو او هم طبع و کیش تو بکردی او بکردی مودعه زانک ارض الله آمد واسعه خاصه آن ارضی که از پهناوری در سفر گم می شود دیو و پری اندر آن بحر و بیابان و جبال منقطع می گردد اوهام و خیال این بیابان در بیابانهای او هم چو اندر بحر پر یک تای مو آب استاده که سیرستش نهان تازه تر خوشتر ز جوهای روان کو درون خویش چون جان و روان سیر پنهان دارد و پای روان مستمع خفتست کوته کن خطاب ای خطیب این نقش کم کن تو بر آب خیز بلقیسا که بازاریست تیز زین خسیسان کسادافکن گریز خیز بلقیسا کنون با اختیار پیش از آنک مرگ آرد گیر و دار بعد از آن گوشت کشد مرگ آنچنان که چو دزد آیی به شحنه جان کنان زین خران تا چند باشی نعل دزد گر همی دزدی بیا و لعل دزد خواهرانت یافته ملک خلود تو گرفته ملکت کور و کبود ای خنک آن را کزین ملکت بجست که اجل این ملک را ویران گرست خیز بلقیسا بیا باری ببین ملکت شاهان و سلطانان دین شسته در باطن میان گلستان ظاهر آحادی میان دوستان بوستان با او روان هر جا رود لیک آن از خلق پنهان می شود میوه ها لابه کنان کز من بچر آب حیوان آمده کز من بخور طوف می کن بر فلک بی پر و بال هم چو خورشید و چو بدر و چون هلال چون روان باشی روان و پای نی می خوری صد لوت و لقمه خای نی نی نهنگ غم زند بر کشتیت نی پدید آید ز مردم زشتیت هم تو شاه و هم تو لشکر هم تو تخت هم تو نیکوبخت باشی هم تو بخت گر تو نیکوبختی و سلطان زفت بخت غیر تست روزی بخت رفت تو بماندی چون گدایان بی نوا دولت خود هم تو باش ای مجتبی چون تو باشی بخت خود ای معنوی پس تو که بختی ز خود کی گم شوی تو ز خود کی گم شوی ای خوش خصال چونک عین تو ترا شد ملک و مال

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۴۴ - بقیهٔ عمارت کردن سلیمان علیه‌السلام مسجد اقصی را به تعلیم و وحی خدا جهت حکمتهایی کی او داند و معاونت ملایکه و دیو و پری و آدمی آشکارا ای سلیمان مسجد اقصی بساز لشکر بلقیس آمد در نماز چونک او بنیاد آن مسجد نهاد جن و انس آمد بدن در کار داد یک گروه از عشق و قومی بی مراد هم چنانک در ره طاعت عباد خلق دیوانند و شهوت سلسله می کشدشان سوی دکان و غله هست این زنجیر از خوف و وله تو مبین این خلق را بی سلسله می کشاندشان سوی کسب و شکار می کشاندشان سوی کان و بحار می کشدشان سوی نیک و سوی بد گفت حق فی جیدها حبل المسد قد جعلنا الحبل فی اعناقهم واتخذنا الحبل من اخلاقهم لیس من مستقذر مستنقه قط الا طایره فی عنقه حرص تو در کار بد چون آتشست اخگر از رنگ خوش آتش خوشست آن سیاهی فحم در آتش نهان چونک آتش شد سیاهی شد عیان اخگر از حرص تو شد فحم سیاه حرص چون شد ماند آن فحم تباه آن زمان آن فحم اخگر می نمود آن نه حسن کار نار حرص بود حرص کارت را بیاراییده بود حرص رفت و ماند کار تو کبود غوله ای را که بر آرایید غول پخته پندارد کسی که هست گول آزمایش چون نماید جان او کند گردد ز آزمون دندان او از هوس آن دام دانه می نمود عکس غول حرص و آن خود خام بود حرص اندر کار دین و خیر جو چون نماند حرص باشد نغزرو خیرها نغزند نه از عکس غیر تاب حرص ار رفت ماند تاب خیر تاب حرص از کار دنیا چون برفت فحم باشد مانده از اخگر بتفت کودکان را حرص می آرد غرار تا شوند از ذوق دل دامن سوار چون ز کودک رفت آن حرص بدش بر دگر اطفال خنده آیدش که چه می کردم چه می دیدم درین خل ز عکس حرص بنمود انگبین آن بنای انبیا بی حرص بود زان چنان پیوسته رونقها فزود ای بسا مسجد بر آورده کرام لیک نبود مسجد اقصاش نام کعبه را که هر دمی عزی فزود آن ز اخلاصات ابراهیم بود فضل آن مسجد خاک و سنگ نیست لیک در بناش حرص و جنگ نیست نه کتبشان مثل کتب دیگران نی مساجدشان نی کسب وخان و مان نه ادبشان نه غضبشان نه نکال نه نعاس و نه قیاس و نه مقال هر یکیشان را یکی فری دگر مرغ جانشان طایر از پری دگر دل همی لرزد ز ذکر حالشان قبله افعال ما افعالشان مرغشان را بیضه ها زرین بدست نیم شب جانشان سحرگه بین شدست هر چه گویم من به جان نیکوی قوم نقص گفتم گشته ناقص گوی قوم مسجد اقصی بسازید ای کرام که سلیمان باز آمد والسلام ور ازین دیوان و پریان سر کشند جمله را املاک در چنبر کشند دیو یک دم کژ رود از مکر و زرق تازیانه آیدش بر سر چو برق چون سلیمان شو که تا دیوان تو سنگ برند از پی ایوان تو چون سلیمان باش بی وسواس و ریو تا ترا فرمان برد جنی و دیو خاتم تو این دلست و هوش دار تا نگردد دیو را خاتم شکار پس سلیمانی کند بر تو مدام دیو با خاتم حذر کن والسلام آن سلیمانی دلا منسوخ نیست در سر و سرت سلیمانی کنیست دیو هم وقتی سلیمانی کند لیک هر جولاهه اطلس کی تند دست جنباند چو دست او ولیک در میان هر دوشان فرقیست نیک

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۴۴ - بقیهٔ عمارت کردن سلیمان علیه‌السلام مسجد اقصی را به تعلیم و وحی خدا جهت حکمتهایی کی او داند و معاونت ملایکه و دیو و پری و آدمی آشکارا ای سلیمان مسجد اقصی بساز لشکر بلقیس آمد در نماز چونک او بنیاد آن مسجد نهاد جن و انس آمد بدن در کار داد یک گروه از عشق و قومی بی مراد هم چنانک در ره طاعت عباد خلق دیوانند و شهوت سلسله می کشدشان سوی دکان و غله هست این زنجیر از خوف و وله تو مبین این خلق را بی سلسله می کشاندشان سوی کسب و شکار می کشاندشان سوی کان و بحار می کشدشان سوی نیک و سوی بد گفت حق فی جیدها حبل المسد قد جعلنا الحبل فی اعناقهم واتخذنا الحبل من اخلاقهم لیس من مستقذر مستنقه قط الا طایره فی عنقه حرص تو در کار بد چون آتشست اخگر از رنگ خوش آتش خوشست آن سیاهی فحم در آتش نهان چونک آتش شد سیاهی شد عیان اخگر از حرص تو شد فحم سیاه حرص چون شد ماند آن فحم تباه آن زمان آن فحم اخگر می نمود آن نه حسن کار نار حرص بود حرص کارت را بیاراییده بود حرص رفت و ماند کار تو کبود غوله ای را که بر آرایید غول پخته پندارد کسی که هست گول آزمایش چون نماید جان او کند گردد ز آزمون دندان او از هوس آن دام دانه می نمود عکس غول حرص و آن خود خام بود حرص اندر کار دین و خیر جو چون نماند حرص باشد نغزرو خیرها نغزند نه از عکس غیر تاب حرص ار رفت ماند تاب خیر تاب حرص از کار دنیا چون برفت فحم باشد مانده از اخگر بتفت کودکان را حرص می آرد غرار تا شوند از ذوق دل دامن سوار چون ز کودک رفت آن حرص بدش بر دگر اطفال خنده آیدش که چه می کردم چه می دیدم درین خل ز عکس حرص بنمود انگبین آن بنای انبیا بی حرص بود زان چنان پیوسته رونقها فزود ای بسا مسجد بر آورده کرام لیک نبود مسجد اقصاش نام کعبه را که هر دمی عزی فزود آن ز اخلاصات ابراهیم بود فضل آن مسجد خاک و سنگ نیست لیک در بناش حرص و جنگ نیست نه کتبشان مثل کتب دیگران نی مساجدشان نی کسب وخان و مان نه ادبشان نه غضبشان نه نکال نه نعاس و نه قیاس و نه مقال هر یکیشان را یکی فری دگر مرغ جانشان طایر از پری دگر دل همی لرزد ز ذکر حالشان قبله افعال ما افعالشان مرغشان را بیضه ها زرین بدست نیم شب جانشان سحرگه بین شدست هر چه گویم من به جان نیکوی قوم نقص گفتم گشته ناقص گوی قوم مسجد اقصی بسازید ای کرام که سلیمان باز آمد والسلام ور ازین دیوان و پریان سر کشند جمله را املاک در چنبر کشند دیو یک دم کژ رود از مکر و زرق تازیانه آیدش بر سر چو برق چون سلیمان شو که تا دیوان تو سنگ برند از پی ایوان تو چون سلیمان باش بی وسواس و ریو تا ترا فرمان برد جنی و دیو خاتم تو این دلست و هوش دار تا نگردد دیو را خاتم شکار پس سلیمانی کند بر تو مدام دیو با خاتم حذر کن والسلام آن سلیمانی دلا منسوخ نیست در سر و سرت سلیمانی کنیست دیو هم وقتی سلیمانی کند لیک هر جولاهه اطلس کی تند دست جنباند چو دست او ولیک در میان هر دوشان فرقیست نیک

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۴۵ - قصهٔ شاعر و صله دادن شاه و مضاعف کردن آن وزیر بوالحسن نام شاعری آورد شعری پیش شاه بر امید خلعت و اکرام و جاه شاه مکرم بود فرمودش هزار از زر سرخ و کرامات و نثار پس وزیرش گفت کین اندک بود ده هزارش هدیه وا ده تا رود از چنو شاعر نس از تو بحردست ده هزاری که بگفتم اندکست فقه گفت آن شاه را و فلسفه تا برآمد عشر خرمن از کفه ده هزارش داد و خلعت درخورش خانه شکر و ثنا گشت آن سرش پس تفحص کرد کین سعی کی بود شاه را اهلیت من کی نمود پس بگفتندش فلان الدین وزیر آن حسن نام و حسن خلق و ضمیر در ثنای او یکی شعری دراز بر نبشت و سوی خانه رفت باز بی زبان و لب همان نعمای شاه مدح شه می کرد و خلعتهای شاه

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۴۵ - قصهٔ شاعر و صله دادن شاه و مضاعف کردن آن وزیر بوالحسن نام شاعری آورد شعری پیش شاه بر امید خلعت و اکرام و جاه شاه مکرم بود فرمودش هزار از زر سرخ و کرامات و نثار پس وزیرش گفت کین اندک بود ده هزارش هدیه وا ده تا رود از چنو شاعر نس از تو بحردست ده هزاری که بگفتم اندکست فقه گفت آن شاه را و فلسفه تا برآمد عشر خرمن از کفه ده هزارش داد و خلعت درخورش خانه شکر و ثنا گشت آن سرش پس تفحص کرد کین سعی کی بود شاه را اهلیت من کی نمود پس بگفتندش فلان الدین وزیر آن حسن نام و حسن خلق و ضمیر در ثنای او یکی شعری دراز بر نبشت و سوی خانه رفت باز بی زبان و لب همان نعمای شاه مدح شه می کرد و خلعتهای شاه

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۴۶ - باز آمدن آن شاعر بعد چند سال به امید همان صله و هزار دینار فرمودن بر قاعدهٔ خویش و گفتن وزیر نو هم حسن نام شاه را کی این سخت بسیارست و ما را خرجهاست و خزینه خالیست و من او را بده یک آن خشنود کنم بعد سالی چند بهر رزق و کشت شاعر از فقر و عوز محتاج گشت گفت وقت فقر و تنگی دو دست جست و جوی آزموده بهترست درگهی را که آزمودم در کرم حاجت نو را بدان جانب برم معنی الله گفت آن سیبویه یولهون فی الحوایج هم لدیه گفت الهنا فی حوایجنا الیک والتمسناها وجدناها لدیک صد هزاران عاقل اندر وقت درد جمله نالان پیش آن دیان فرد هیچ دیوانه فلیوی این کند بر بخیلی عاجزی کدیه تند گر ندیدندی هزاران بار بیش عاقلان کی جان کشیدندیش پیش بلک جمله ماهیان در موجها جمله پرندگان بر اوجها پیل و گرگ و حیدر اشکار نیز اژدهای زفت و مور و مار نیز بلک خاک و باد و آب و هر شرار مایه زو یابند هم دی هم بهار هر دمش لابه کند این آسمان که فرو مگذارم ای حق یک زمان استن من عصمت و حفظ تو است جمله مطوی یمین آن دو دست وین زمین گوید که دارم بر قرار ای که بر آبم تو کردستی سوار جملگان کیسه ازو بر دوختند دادن حاجت ازو آموختند هر نبیی زو برآورده برات استعینوا منه صبرا او صلات هین ازو خواهید نه از غیر او آب در یم جو مجو در خشک جو ور بخواهی از دگر هم او دهد بر کف میلش سخا هم او نهد آنک معرض را ز زر قارون کند رو بدو آری به طاعت چون کند بار دیگر شاعر از سودای داد روی سوی آن شه محسن نهاد هدیه شاعر چه باشد شعر نو پیش محسن آرد و بنهد گرو محسنان با صد عطا و جود و بر زر نهاده شاعران را منتظر پیششان شعری به از صدتنگ شعر خاصه شاعر کو گهر آرد ز قعر آدمی اول حریص نان بود زانک قوت و نان ستون جان بود سوی کسب و سوی غصب و صد حیل جان نهاده بر کف از حرص و امل چون بنادر گشت مستغنی ز نان عاشق نامست و مدح شاعران تا که اصل و فصل او را بر دهند در بیان فضل او منبر نهند تا که کر و فر و زر بخشی او هم چو عنبر بو دهد در گفت و گو خلق ما بر صورت خود کرد حق وصف ما از وصف او گیرد سبق چونک آن خلاق شکر و حمدجوست آدمی را مدح جویی نیز خوست خاصه مرد حق که در فضلست چست پر شود زان باد چون خیک درست ور نباشد اهل زان باد دروغ خیک بدریدست کی گیرد فروغ این مثل از خود نگفتم ای رفیق سرسری مشنو چو اهلی و مفیق این پیمبر گفت چون بشنید قدح که چرا فربه شود احمد به مدح رفت شاعر پیش آن شاه و ببرد شعر اندر شکر احسان کان نمرد محسنان مردند و احسانها بماند ای خنک آن را که این مرکب براند ظالمان مردند و ماند آن ظلمها وای جانی کو کند مکر و دها گفت پیغامبر خنک آن را که او شد ز دنیا ماند ازو فعل نکو مرد محسن لیک احسانش نمرد نزد یزدان دین و احسان نیست خرد وای آنکو مرد و عصیانش نمود تا نپنداری به مرگ او جان ببرد این رها کن زانک شاعر بر گذر وام دارست و قوی محتاج زر برد شاعر شعر سوی شهریار بر امید بخشش و احسان پار نازنین شعری پر از در درست بر امید و بوی اکرام نخست شاه هم بر خوی خود گفتش هزار چون چنین بد عادت آن شهریار لیک این بار آن وزیر پر ز جود بر براق عز ز دنیا رفته بود بر مقام او وزیر نو رییس گشته لیکن سخت بی رحم و خسیس گفت ای شه خرجها داریم ما شاعری را نبود این بخشش جزا من به ربع عشر این ای مغتنم مرد شاعر را خوش و راضی کنم خلق گفتندش که او از پیش دست ده هزاران زین دلاور برده است بعد شکر کلک خایی چون کند بعد سلطانی گدایی چون کند گفت بفشارم ورا اندر فشار تا شود زار و نزار از انتظار آنگه ار خاکش دهم از راه من در رباید هم چو گلبرگ از چمن این به من بگذار که استادم درین گر تقاضاگر بود هر آتشین از ثریا گر بپرد تا ثری نرم گردد چون ببیند او مرا گفت سلطانش برو فرمان تراست لیک شادش کن که نیکوگوی ماست گفت او را و دو صد اومیدلیس تو به من بگذار این بر من نویس پس فکندش صاحب اندر انتظار شد زمستان و دی و آمد بهار شاعر اندر انتظارش پیر شد پس زبون این غم و تدبیر شد گفت اگر زر نه که دشنامم دهی تا رهد جانم ترا باشم رهی انتظارم کشت باری گو برو تا رهد این جان مسکین از گرو بعد از آنش داد ربع عشر آن ماند شاعر اندر اندیشه گران کانچنان نقد و چنان بسیار بود این که دیر اشکفت دسته خار بود پس بگفتندش که آن دستور راد رفت از دنیا خدا مزدت دهاد که مضاعف زو همی شد آن عطا کم همی افتاد بخشش را خطا این زمان او رفت و احسان را ببرد او نمرد الحق بلی احسان بمرد رفت از ما صاحب راد و رشید صاحب سلاخ درویشان رسید رو بگیر این را و زینجا شب گریز تا نگیرد با تو این صاحب ستیز ما به صد حیلت ازو این هدیه را بستدیم ای بی خبر از جهد ما رو بایشان کرد و گفت ای مشفقان از کجا آمد بگویید این عوان چیست نام این وزیر جامه کن قوم گفتندش که نامش هم حسن گفت یا رب نام آن و نام این چون یکی آمد دریغ ای رب دین آن حسن نامی که از یک کلک او صد وزیر و صاحب آید جودخو این حسن کز ریش زشت این حسن می توان بافید ای جان صد رسن بر چنین صاحب چو شه اصغا کند شاه و ملکش را ابد رسوا کند

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۴۶ - باز آمدن آن شاعر بعد چند سال به امید همان صله و هزار دینار فرمودن بر قاعدهٔ خویش و گفتن وزیر نو هم حسن نام شاه را کی این سخت بسیارست و ما را خرجهاست و خزینه خالیست و من او را بده یک آن خشنود کنم بعد سالی چند بهر رزق و کشت شاعر از فقر و عوز محتاج گشت گفت وقت فقر و تنگی دو دست جست و جوی آزموده بهترست درگهی را که آزمودم در کرم حاجت نو را بدان جانب برم معنی الله گفت آن سیبویه یولهون فی الحوایج هم لدیه گفت الهنا فی حوایجنا الیک والتمسناها وجدناها لدیک صد هزاران عاقل اندر وقت درد جمله نالان پیش آن دیان فرد هیچ دیوانه فلیوی این کند بر بخیلی عاجزی کدیه تند گر ندیدندی هزاران بار بیش عاقلان کی جان کشیدندیش پیش بلک جمله ماهیان در موجها جمله پرندگان بر اوجها پیل و گرگ و حیدر اشکار نیز اژدهای زفت و مور و مار نیز بلک خاک و باد و آب و هر شرار مایه زو یابند هم دی هم بهار هر دمش لابه کند این آسمان که فرو مگذارم ای حق یک زمان استن من عصمت و حفظ تو است جمله مطوی یمین آن دو دست وین زمین گوید که دارم بر قرار ای که بر آبم تو کردستی سوار جملگان کیسه ازو بر دوختند دادن حاجت ازو آموختند هر نبیی زو برآورده برات استعینوا منه صبرا او صلات هین ازو خواهید نه از غیر او آب در یم جو مجو در خشک جو ور بخواهی از دگر هم او دهد بر کف میلش سخا هم او نهد آنک معرض را ز زر قارون کند رو بدو آری به طاعت چون کند بار دیگر شاعر از سودای داد روی سوی آن شه محسن نهاد هدیه شاعر چه باشد شعر نو پیش محسن آرد و بنهد گرو محسنان با صد عطا و جود و بر زر نهاده شاعران را منتظر پیششان شعری به از صدتنگ شعر خاصه شاعر کو گهر آرد ز قعر آدمی اول حریص نان بود زانک قوت و نان ستون جان بود سوی کسب و سوی غصب و صد حیل جان نهاده بر کف از حرص و امل چون بنادر گشت مستغنی ز نان عاشق نامست و مدح شاعران تا که اصل و فصل او را بر دهند در بیان فضل او منبر نهند تا که کر و فر و زر بخشی او هم چو عنبر بو دهد در گفت و گو خلق ما بر صورت خود کرد حق وصف ما از وصف او گیرد سبق چونک آن خلاق شکر و حمدجوست آدمی را مدح جویی نیز خوست خاصه مرد حق که در فضلست چست پر شود زان باد چون خیک درست ور نباشد اهل زان باد دروغ خیک بدریدست کی گیرد فروغ این مثل از خود نگفتم ای رفیق سرسری مشنو چو اهلی و مفیق این پیمبر گفت چون بشنید قدح که چرا فربه شود احمد به مدح رفت شاعر پیش آن شاه و ببرد شعر اندر شکر احسان کان نمرد محسنان مردند و احسانها بماند ای خنک آن را که این مرکب براند ظالمان مردند و ماند آن ظلمها وای جانی کو کند مکر و دها گفت پیغامبر خنک آن را که او شد ز دنیا ماند ازو فعل نکو مرد محسن لیک احسانش نمرد نزد یزدان دین و احسان نیست خرد وای آنکو مرد و عصیانش نمود تا نپنداری به مرگ او جان ببرد این رها کن زانک شاعر بر گذر وام دارست و قوی محتاج زر برد شاعر شعر سوی شهریار بر امید بخشش و احسان پار نازنین شعری پر از در درست بر امید و بوی اکرام نخست شاه هم بر خوی خود گفتش هزار چون چنین بد عادت آن شهریار لیک این بار آن وزیر پر ز جود بر براق عز ز دنیا رفته بود بر مقام او وزیر نو رییس گشته لیکن سخت بی رحم و خسیس گفت ای شه خرجها داریم ما شاعری را نبود این بخشش جزا من به ربع عشر این ای مغتنم مرد شاعر را خوش و راضی کنم خلق گفتندش که او از پیش دست ده هزاران زین دلاور برده است بعد شکر کلک خایی چون کند بعد سلطانی گدایی چون کند گفت بفشارم ورا اندر فشار تا شود زار و نزار از انتظار آنگه ار خاکش دهم از راه من در رباید هم چو گلبرگ از چمن این به من بگذار که استادم درین گر تقاضاگر بود هر آتشین از ثریا گر بپرد تا ثری نرم گردد چون ببیند او مرا گفت سلطانش برو فرمان تراست لیک شادش کن که نیکوگوی ماست گفت او را و دو صد اومیدلیس تو به من بگذار این بر من نویس پس فکندش صاحب اندر انتظار شد زمستان و دی و آمد بهار شاعر اندر انتظارش پیر شد پس زبون این غم و تدبیر شد گفت اگر زر نه که دشنامم دهی تا رهد جانم ترا باشم رهی انتظارم کشت باری گو برو تا رهد این جان مسکین از گرو بعد از آنش داد ربع عشر آن ماند شاعر اندر اندیشه گران کانچنان نقد و چنان بسیار بود این که دیر اشکفت دسته خار بود پس بگفتندش که آن دستور راد رفت از دنیا خدا مزدت دهاد که مضاعف زو همی شد آن عطا کم همی افتاد بخشش را خطا این زمان او رفت و احسان را ببرد او نمرد الحق بلی احسان بمرد رفت از ما صاحب راد و رشید صاحب سلاخ درویشان رسید رو بگیر این را و زینجا شب گریز تا نگیرد با تو این صاحب ستیز ما به صد حیلت ازو این هدیه را بستدیم ای بی خبر از جهد ما رو بایشان کرد و گفت ای مشفقان از کجا آمد بگویید این عوان چیست نام این وزیر جامه کن قوم گفتندش که نامش هم حسن گفت یا رب نام آن و نام این چون یکی آمد دریغ ای رب دین آن حسن نامی که از یک کلک او صد وزیر و صاحب آید جودخو این حسن کز ریش زشت این حسن می توان بافید ای جان صد رسن بر چنین صاحب چو شه اصغا کند شاه و ملکش را ابد رسوا کند

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۴۷ - مانستن بدرایی این وزیر دون در افساد مروت شاه به وزیر فرعون یعنی هامان در افساد قابلیت فرعون چند آن فرعون می شد نرم و رام چون شنیدی او ز موسی آن کلام آن کلامی که بدادی سنگ شیر از خوشی آن کلام بی نظیر چون بهامان که وزیرش بود او مشورت کردی که کینش بود خو پس بگفتی تا کنون بودی خدیو بنده گردی ژنده پوشی را بریو هم چو سنگ منجنیقی آمدی آن سخن بر شیشه خانه او زدی هر چه صد روز آن کلیم خوش خطاب ساختی در یک دم او کردی خراب عقل تو دستور و مغلوب هواست در وجودت ره زن راه خداست ناصحی ربانیی پندت دهد آن سخن را او به فن طرحی نهد کین نه بر جایست هین از جا مشو نیست چندان با خود آ شیدا مشو وای آن شه که وزیرش این بود جای هر دو دوزخ پر کین بود شاد آن شاهی که او را دست گیر باشد اندر کار چون آصف وزیر شاه عادل چون قرین او شود نام آن نور علی نور این بود چون سلیمان شاه و چون آصف وزیر نور بر نورست و عنبر بر عبیر شاه فرعون و چو هامانش وزیر هر دو را نبود ز بدبختی گزیر پس بود ظلمات بعضی فوق بعض نه خرد یار و نه دولت روز عرض من ندیدم جز شقاوت در لیام گر تو دیدستی رسان از من سلام هم چو جان باشد شه و صاحب چو عقل عقل فاسد روح را آرد بنقل آن فرشته عقل چون هاروت شد سحرآموز دو صد طاغوت شد عقل جزوی را وزیر خود مگیر عقل کل را ساز ای سلطان وزیر مر هوا را تو وزیر خود مساز که برآید جان پاکت از نماز کین هوا پر حرص و حالی بین بود عقل را اندیشه یوم دین بود عقل را دو دیده در پایان کار بهر آن گل می کشد او رنج خار که نفرساید نریزد در خزان باد هر خرطوم اخشم دور از آن مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۴۸ - نشستن دیو بر مقام سلیمان علیه‌السلام و تشبه کردن او به کارهای سلیمان علیه‌السلام و فرق ظاهر میان هر دو سلیمان و دیو خویشتن را سلیمان بن داود نام کردن ورچه عقلت هست با عقل دگر یار باش و مشورت کن ای پدر با دو عقل از بس بلاها وا رهی پای خود بر اوج گردونها نهی دیو گر خود را سلیمان نام کرد ملک برد و مملکت را رام کرد صورت کار سلیمان دیده بود صورت اندر سر دیوی می نمود خلق گفتند این سلیمان بی صفاست از سلیمان تا سلیمان فرقهاست او چو بیداریست این هم چون وسن هم چنانک آن حسن با این حسن دیو می گفتی که حق بر شکل من صورتی کردست خوش بر اهرمن دیو را حق صورت من داده است تا نیندازد شما را او بشست گر پدید آید به دعوی زینهار صورت او را مدارید اعتبار دیوشان از مکر این می گفت لیک می نمود این عکس در دلهای نیک نیست بازی با ممیز خاصه او که بود تمییز و عقلش غیب گو هیچ سحر و هیچ تلبیس و دغل می نبندد پرده بر اهل دول پس همی گفتند با خود در جواب بازگونه می روی ای کژ خطاب بازگونه رفت خواهی همچنین سوی دوزخ اسفل اندر سافلین او اگر معزول گشتست و فقیر هست در پیشانیش بدر منیر تو اگر انگشتری را برده ای دوزخی چون زمهریر افسرده ای ما ببوش و عارض و طاق و طرنب سر کجا که خود همی ننهیم سنب ور به غفلت ما نهیم او را جبین پنجه مانع برآید از زمین که منه آن سر مرین سر زیر را هین مکن سجده مرین ادبار را کردمی من شرح این بس جان فزا گر نبودی غیرت و رشک خدا هم قناعت کن تو بپذیر این قدر تا بگویم شرح این وقتی دگر نام خود کرده سلیمان نبی روی پوشی می کند بر هر صبی در گذر از صورت و از نام خیز از لقب وز نام در معنی گریز پس بپرس از حد او وز فعل او در میان حد و فعل او را بجو

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۴۷ - مانستن بدرایی این وزیر دون در افساد مروت شاه به وزیر فرعون یعنی هامان در افساد قابلیت فرعون چند آن فرعون می شد نرم و رام چون شنیدی او ز موسی آن کلام آن کلامی که بدادی سنگ شیر از خوشی آن کلام بی نظیر چون بهامان که وزیرش بود او مشورت کردی که کینش بود خو پس بگفتی تا کنون بودی خدیو بنده گردی ژنده پوشی را بریو هم چو سنگ منجنیقی آمدی آن سخن بر شیشه خانه او زدی هر چه صد روز آن کلیم خوش خطاب ساختی در یک دم او کردی خراب عقل تو دستور و مغلوب هواست در وجودت ره زن راه خداست ناصحی ربانیی پندت دهد آن سخن را او به فن طرحی نهد کین نه بر جایست هین از جا مشو نیست چندان با خود آ شیدا مشو وای آن شه که وزیرش این بود جای هر دو دوزخ پر کین بود شاد آن شاهی که او را دست گیر باشد اندر کار چون آصف وزیر شاه عادل چون قرین او شود نام آن نور علی نور این بود چون سلیمان شاه و چون آصف وزیر نور بر نورست و عنبر بر عبیر شاه فرعون و چو هامانش وزیر هر دو را نبود ز بدبختی گزیر پس بود ظلمات بعضی فوق بعض نه خرد یار و نه دولت روز عرض من ندیدم جز شقاوت در لیام گر تو دیدستی رسان از من سلام هم چو جان باشد شه و صاحب چو عقل عقل فاسد روح را آرد بنقل آن فرشته عقل چون هاروت شد سحرآموز دو صد طاغوت شد عقل جزوی را وزیر خود مگیر عقل کل را ساز ای سلطان وزیر مر هوا را تو وزیر خود مساز که برآید جان پاکت از نماز کین هوا پر حرص و حالی بین بود عقل را اندیشه یوم دین بود عقل را دو دیده در پایان کار بهر آن گل می کشد او رنج خار که نفرساید نریزد در خزان باد هر خرطوم اخشم دور از آن مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۴۸ - نشستن دیو بر مقام سلیمان علیه‌السلام و تشبه کردن او به کارهای سلیمان علیه‌السلام و فرق ظاهر میان هر دو سلیمان و دیو خویشتن را سلیمان بن داود نام کردن ورچه عقلت هست با عقل دگر یار باش و مشورت کن ای پدر با دو عقل از بس بلاها وا رهی پای خود بر اوج گردونها نهی دیو گر خود را سلیمان نام کرد ملک برد و مملکت را رام کرد صورت کار سلیمان دیده بود صورت اندر سر دیوی می نمود خلق گفتند این سلیمان بی صفاست از سلیمان تا سلیمان فرقهاست او چو بیداریست این هم چون وسن هم چنانک آن حسن با این حسن دیو می گفتی که حق بر شکل من صورتی کردست خوش بر اهرمن دیو را حق صورت من داده است تا نیندازد شما را او بشست گر پدید آید به دعوی زینهار صورت او را مدارید اعتبار دیوشان از مکر این می گفت لیک می نمود این عکس در دلهای نیک نیست بازی با ممیز خاصه او که بود تمییز و عقلش غیب گو هیچ سحر و هیچ تلبیس و دغل می نبندد پرده بر اهل دول پس همی گفتند با خود در جواب بازگونه می روی ای کژ خطاب بازگونه رفت خواهی همچنین سوی دوزخ اسفل اندر سافلین او اگر معزول گشتست و فقیر هست در پیشانیش بدر منیر تو اگر انگشتری را برده ای دوزخی چون زمهریر افسرده ای ما ببوش و عارض و طاق و طرنب سر کجا که خود همی ننهیم سنب ور به غفلت ما نهیم او را جبین پنجه مانع برآید از زمین که منه آن سر مرین سر زیر را هین مکن سجده مرین ادبار را کردمی من شرح این بس جان فزا گر نبودی غیرت و رشک خدا هم قناعت کن تو بپذیر این قدر تا بگویم شرح این وقتی دگر نام خود کرده سلیمان نبی روی پوشی می کند بر هر صبی در گذر از صورت و از نام خیز از لقب وز نام در معنی گریز پس بپرس از حد او وز فعل او در میان حد و فعل او را بجو

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۴۹ - درآمدن سلیمان علیه‌السلام هر روز در مسجد اقصی بعد از تمام شدن جهت عبادت و ارشاد عابدان و معتکفان و رستن عقاقیر در مسجد هر صباحی چون سلیمان آمدی خاضع اندر مسجد اقصی شدی نوگیاهی رسته دیدی اندرو پس بگفتی نام و نفع خود بگو تو چه دارویی چیی نامت چیست تو زیان کی و نفعت بر کیست پس بگفتی هر گیاهی فعل و نام که من آن را جانم و این را حمام من مرین را زهرم و او را شکر نام من اینست بر لوح از قدر پس طبیبان از سلیمان زان گیا عالم و دانا شدندی مقتدی تا کتبهای طبیبی ساختند جسم را از رنج می پرداختند این نجوم و طب وحی انبیاست عقل و حس را سوی بی سو ره کجاست عقل جزوی عقل استخراج نیست جز پذیرای فن و محتاج نیست قابل تعلیم و فهمست این خرد لیک صاحب وحی تعلیمش دهد جمله حرفتها یقین از وحی بود اول او لیک عقل آن را فزود هیچ حرفت را ببین کین عقل ما تاند او آموختن بی اوستا گرچه اندر مکر موی اشکاف بد هیچ پیشه رام بی استا نشد دانش پیشه ازین عقل ار بدی پیشه بی اوستا حاصل شدی

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۴۹ - درآمدن سلیمان علیه‌السلام هر روز در مسجد اقصی بعد از تمام شدن جهت عبادت و ارشاد عابدان و معتکفان و رستن عقاقیر در مسجد هر صباحی چون سلیمان آمدی خاضع اندر مسجد اقصی شدی نوگیاهی رسته دیدی اندرو پس بگفتی نام و نفع خود بگو تو چه دارویی چیی نامت چیست تو زیان کی و نفعت بر کیست پس بگفتی هر گیاهی فعل و نام که من آن را جانم و این را حمام من مرین را زهرم و او را شکر نام من اینست بر لوح از قدر پس طبیبان از سلیمان زان گیا عالم و دانا شدندی مقتدی تا کتبهای طبیبی ساختند جسم را از رنج می پرداختند این نجوم و طب وحی انبیاست عقل و حس را سوی بی سو ره کجاست عقل جزوی عقل استخراج نیست جز پذیرای فن و محتاج نیست قابل تعلیم و فهمست این خرد لیک صاحب وحی تعلیمش دهد جمله حرفتها یقین از وحی بود اول او لیک عقل آن را فزود هیچ حرفت را ببین کین عقل ما تاند او آموختن بی اوستا گرچه اندر مکر موی اشکاف بد هیچ پیشه رام بی استا نشد دانش پیشه ازین عقل ار بدی پیشه بی اوستا حاصل شدی