مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۶ - قصهٔ آن صوفی کی زن خود را بیگانه‌ای بگرفت صوفیی آمد به سوی خانه روز خانه یک در بود و زن با کفش دوز جفت گشته با رهی خویش زن اندر آن یک حجره از وسواس تن چون بزد صوفی به جد در چاشتگاه هر دو درماندند نه حیلت نه راه هیچ معهودش نبد کو آن زمان سوی خانه باز گردد از دکان قاصدا آن روز بی وقت آن مروع از خیالی کرد تا خانه رجوع اعتماد زن بر آن کو هیچ بار این زمان فا خانه نامد او ز کار آن قیاسش راست نامد از قضا گرچه ستارست هم بدهد سزا چونک بد کردی بترس آمن مباش زانک تخمست و برویاند خداش چند گاهی او بپوشاند که تا آیدت زان بد پشیمان و حیا عهد عمر آن امیر مؤمنان داد دزدی را به جلاد و عوان بانگ زد آن دزد کای میر دیار اولین بارست جرمم زینهار گفت عمر حاش لله که خدا بار اول قهر بارد در جزا بارها پوشد پی اظهار فضل باز گیرد از پی اظهار عدل تا که این هر دو صفت ظاهر شود آن مبشر گردد این منذر شود بارها زن نیز این بد کرده بود سهل بگذشت آن و سهلش می نمود آن نمی دانست عقل پای سست که سبو دایم ز جو ناید درست آنچنانش تنگ آورد آن قضا که منافق را کند مرگ فجا نه طریق و نه رفیق و نه امان دست کرده آن فرشته سوی جان آنچنان کین زن در آن حجره جفا خشک شد او و حریفش ز ابتلا گفت صوفی با دل خود کای دو گبر از شما کینه کشم لیکن به صبر لیک نادانسته آرم این نفس تا که هر گوشی ننوشد این جرس از شما پنهان کشد کینه محق اندک اندک هم چو بیماری دق مرد دق باشد چو یخ هر لحظه کم لیک پندارد بهر دم بهترم هم چو کفتاری که می گیرندش و او غره آن گفت کین کفتار کو هیچ پنهان خانه آن زن را نبود سمج و دهلیز و ره بالا نبود نه تنوری که در آن پنهان شود نه جوالی که حجاب آن شود هم چو عرصه پهن روز رستخیز نه گو و نه پشته نه جای گریز گفت یزدان وصف این جای حرج بهر محشر لا تری فیها عوج مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۷ - معشوق را زیر چادر پنهان کردن جهت تلبیس و بهانه گفتن زن کی ان کید کن عظیم چادر خود را برو افکند زود مرد را زن ساخت و در را بر گشود زیر چادر مرد رسوا و عیان سخت پیدا چون شتر بر نردبان گفت خاتونیست از اعیان شهر مر ورا از مال و اقبالست بهر در ببستم تا کسی بیگانه ای در نیاید زود نادانانه ای گفت صوفی چیستش هین خدمتی تا بر آرم بی سپاس و منتی گفت میلش خویشی و پیوستگیست نیک خاتونیست حق داند که کیست خواست دختر را ببیند زیر دست اتفاقا دختر اندر مکتبست باز گفت ار آرد باشد یا سبوس می کنم او را به جان و دل عروس یک پسر دارد که اندر شهر نیست خوب و زیرک چابک و مکسب کنیست گفت صوفی ما فقیر و زار و کم قوم خاتون مال دار و محتشم کی بود این کفو ایشان در زواج یک در از چوب و دری دیگر ز عاج کفو باید هر دو جفت اندر نکاح ورنه تنگ آید نماند ارتیاح

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۶ - قصهٔ آن صوفی کی زن خود را بیگانه‌ای بگرفت صوفیی آمد به سوی خانه روز خانه یک در بود و زن با کفش دوز جفت گشته با رهی خویش زن اندر آن یک حجره از وسواس تن چون بزد صوفی به جد در چاشتگاه هر دو درماندند نه حیلت نه راه هیچ معهودش نبد کو آن زمان سوی خانه باز گردد از دکان قاصدا آن روز بی وقت آن مروع از خیالی کرد تا خانه رجوع اعتماد زن بر آن کو هیچ بار این زمان فا خانه نامد او ز کار آن قیاسش راست نامد از قضا گرچه ستارست هم بدهد سزا چونک بد کردی بترس آمن مباش زانک تخمست و برویاند خداش چند گاهی او بپوشاند که تا آیدت زان بد پشیمان و حیا عهد عمر آن امیر مؤمنان داد دزدی را به جلاد و عوان بانگ زد آن دزد کای میر دیار اولین بارست جرمم زینهار گفت عمر حاش لله که خدا بار اول قهر بارد در جزا بارها پوشد پی اظهار فضل باز گیرد از پی اظهار عدل تا که این هر دو صفت ظاهر شود آن مبشر گردد این منذر شود بارها زن نیز این بد کرده بود سهل بگذشت آن و سهلش می نمود آن نمی دانست عقل پای سست که سبو دایم ز جو ناید درست آنچنانش تنگ آورد آن قضا که منافق را کند مرگ فجا نه طریق و نه رفیق و نه امان دست کرده آن فرشته سوی جان آنچنان کین زن در آن حجره جفا خشک شد او و حریفش ز ابتلا گفت صوفی با دل خود کای دو گبر از شما کینه کشم لیکن به صبر لیک نادانسته آرم این نفس تا که هر گوشی ننوشد این جرس از شما پنهان کشد کینه محق اندک اندک هم چو بیماری دق مرد دق باشد چو یخ هر لحظه کم لیک پندارد بهر دم بهترم هم چو کفتاری که می گیرندش و او غره آن گفت کین کفتار کو هیچ پنهان خانه آن زن را نبود سمج و دهلیز و ره بالا نبود نه تنوری که در آن پنهان شود نه جوالی که حجاب آن شود هم چو عرصه پهن روز رستخیز نه گو و نه پشته نه جای گریز گفت یزدان وصف این جای حرج بهر محشر لا تری فیها عوج مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۷ - معشوق را زیر چادر پنهان کردن جهت تلبیس و بهانه گفتن زن کی ان کید کن عظیم چادر خود را برو افکند زود مرد را زن ساخت و در را بر گشود زیر چادر مرد رسوا و عیان سخت پیدا چون شتر بر نردبان گفت خاتونیست از اعیان شهر مر ورا از مال و اقبالست بهر در ببستم تا کسی بیگانه ای در نیاید زود نادانانه ای گفت صوفی چیستش هین خدمتی تا بر آرم بی سپاس و منتی گفت میلش خویشی و پیوستگیست نیک خاتونیست حق داند که کیست خواست دختر را ببیند زیر دست اتفاقا دختر اندر مکتبست باز گفت ار آرد باشد یا سبوس می کنم او را به جان و دل عروس یک پسر دارد که اندر شهر نیست خوب و زیرک چابک و مکسب کنیست گفت صوفی ما فقیر و زار و کم قوم خاتون مال دار و محتشم کی بود این کفو ایشان در زواج یک در از چوب و دری دیگر ز عاج کفو باید هر دو جفت اندر نکاح ورنه تنگ آید نماند ارتیاح

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۸ - گفتن زن کی او در بند جهاز نیست مراد او ستر و صلاحست و جواب گفتن صوفی این را سرپوشیده گفت گفتم من چنین عذری و او گفت نه من نیستم اسباب جو ما ز مال و زر ملول و تخمه ایم ما به حرص و جمع نه چون عامه ایم قصد ما سترست و پاکی و صلاح در دو عالم خود بدان باشد فلاح باز صوفی عذر درویشی بگفت و آن مکرر کرد تا نبود نهفت گفت زن من هم مکرر کرده ام بی جهازی را مقرر کرده ام اعتقاد اوست راسختر ز کوه که ز صد فقرش نمی آید شکوه او همی گوید مرادم عفتست از شما مقصود صدق و همتست گفت صوفی خود جهاز و مال ما دید و می بیند هویدا و خفا خانه تنگی مقام یک تنی که درو پنهان نماند سوزنی باز ستر و پاکی و زهد و صلاح او ز ما به داند اندر انتصاح به ز ما می داند او احوال ستر وز پس و پیش و سر و دنبال ستر ظاهرا او بی جهاز و خادمست وز صلاح و ستر او خود عالمست شرح مستوری ز بابا شرط نیست چون برو پیدا چو روز روشنیست این حکایت را بدان گفتم که تا لاف کم بافی چو رسوا شد خطا مر ترا ای هم به دعوی مستزاد این بدستت اجتهاد و اعتقاد چون زن صوفی تو خاین بوده ای دام مکر اندر دغا بگشوده ای که ز هر ناشسته رویی کپ زنی شرم داری وز خدای خویش نی مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۹ - غرض از سمیع و بصیر گفتن خدا را از پی آن گفت حق خود را بصیر که بود دید ویت هر دم نذیر از پی آن گفت حق خود را سمیع تا ببندی لب ز گفتار شنیع از پی آن گفت حق خود را علیم تا نیندیشی فسادی تو ز بیم نیست اینها بر خدا اسم علم که سیه کافور دارد نام هم اسم مشتقست و اوصاف قدیم نه مثال علت اولی سقیم ورنه تسخر باشد و طنز و دها کر را سامع ضریران را ضیا یا علم باشد حیی نام وقیح یا سیاه زشت را نام صبیح طفلک نوزاده را حاجی لقب یا لقب غازی نهی بهر نسب گر بگویند این لقبها در مدیح تا ندارد آن صفت نبود صحیح تسخر و طنزی بود آن یا جنون پاک حق عما یقول الظالمون من همی دانستمت پیش از وصال که نکورویی ولیکن بدخصال من همی دانستمت پیش از لقا کز ستیزه راسخی اندر شقا چونک چشمم سرخ باشد در عمش دانمش زان درد گر کم بینمش تو مرا چون بره دیدی بی شبان تو گمان بردی ندارم پاسبان عاشقان از درد زان نالیده اند که نظر ناجایگه مالیده اند بی شبان دانسته اند آن ظبی را رایگان دانسته اند آن سبی را تا ز غمزه تیر آمد بر جگر که منم حارس گزافه کم نگر کی کم از بره کم از بزغاله ام که نباشد حارس از دنباله ام حارسی دارم که ملکش می سزد داند او بادی که آن بر من وزد سرد بود آن باد یا گرم آن علیم نیست غافل نیست غایب ای سقیم نفس شهوانی ز حق کرست و کور من به دل کوریت می دیدم ز دور هشت سالت زان نپرسیدم به هیچ که پرت دیدم ز جهل پیچ پیچ خود چه پرسم آنک او باشد بتون که تو چونی چون بود او سرنگون

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۸ - گفتن زن کی او در بند جهاز نیست مراد او ستر و صلاحست و جواب گفتن صوفی این را سرپوشیده گفت گفتم من چنین عذری و او گفت نه من نیستم اسباب جو ما ز مال و زر ملول و تخمه ایم ما به حرص و جمع نه چون عامه ایم قصد ما سترست و پاکی و صلاح در دو عالم خود بدان باشد فلاح باز صوفی عذر درویشی بگفت و آن مکرر کرد تا نبود نهفت گفت زن من هم مکرر کرده ام بی جهازی را مقرر کرده ام اعتقاد اوست راسختر ز کوه که ز صد فقرش نمی آید شکوه او همی گوید مرادم عفتست از شما مقصود صدق و همتست گفت صوفی خود جهاز و مال ما دید و می بیند هویدا و خفا خانه تنگی مقام یک تنی که درو پنهان نماند سوزنی باز ستر و پاکی و زهد و صلاح او ز ما به داند اندر انتصاح به ز ما می داند او احوال ستر وز پس و پیش و سر و دنبال ستر ظاهرا او بی جهاز و خادمست وز صلاح و ستر او خود عالمست شرح مستوری ز بابا شرط نیست چون برو پیدا چو روز روشنیست این حکایت را بدان گفتم که تا لاف کم بافی چو رسوا شد خطا مر ترا ای هم به دعوی مستزاد این بدستت اجتهاد و اعتقاد چون زن صوفی تو خاین بوده ای دام مکر اندر دغا بگشوده ای که ز هر ناشسته رویی کپ زنی شرم داری وز خدای خویش نی مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۹ - غرض از سمیع و بصیر گفتن خدا را از پی آن گفت حق خود را بصیر که بود دید ویت هر دم نذیر از پی آن گفت حق خود را سمیع تا ببندی لب ز گفتار شنیع از پی آن گفت حق خود را علیم تا نیندیشی فسادی تو ز بیم نیست اینها بر خدا اسم علم که سیه کافور دارد نام هم اسم مشتقست و اوصاف قدیم نه مثال علت اولی سقیم ورنه تسخر باشد و طنز و دها کر را سامع ضریران را ضیا یا علم باشد حیی نام وقیح یا سیاه زشت را نام صبیح طفلک نوزاده را حاجی لقب یا لقب غازی نهی بهر نسب گر بگویند این لقبها در مدیح تا ندارد آن صفت نبود صحیح تسخر و طنزی بود آن یا جنون پاک حق عما یقول الظالمون من همی دانستمت پیش از وصال که نکورویی ولیکن بدخصال من همی دانستمت پیش از لقا کز ستیزه راسخی اندر شقا چونک چشمم سرخ باشد در عمش دانمش زان درد گر کم بینمش تو مرا چون بره دیدی بی شبان تو گمان بردی ندارم پاسبان عاشقان از درد زان نالیده اند که نظر ناجایگه مالیده اند بی شبان دانسته اند آن ظبی را رایگان دانسته اند آن سبی را تا ز غمزه تیر آمد بر جگر که منم حارس گزافه کم نگر کی کم از بره کم از بزغاله ام که نباشد حارس از دنباله ام حارسی دارم که ملکش می سزد داند او بادی که آن بر من وزد سرد بود آن باد یا گرم آن علیم نیست غافل نیست غایب ای سقیم نفس شهوانی ز حق کرست و کور من به دل کوریت می دیدم ز دور هشت سالت زان نپرسیدم به هیچ که پرت دیدم ز جهل پیچ پیچ خود چه پرسم آنک او باشد بتون که تو چونی چون بود او سرنگون

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۱۰ - مثال دنیا چون گولخن و تقوی چون حمام شهوت دنیا مثال گلخنست که ازو حمام تقوی روشنست لیک قسم متقی زین تون صفاست زانک در گرمابه است و در نقاست اغنیا ماننده سرگین کشان بهر آتش کردن گرمابه بان اندریشان حرص بنهاده خدا تا بود گرمابه گرم و با نوا ترک این تون گوی و در گرمابه ران ترک تون را عین آن گرمابه دان هر که در تونست او چون خادمست مر ورا که صابرست و حازمست هر که در حمام شد سیمای او هست پیدا بر رخ زیبای او تونیان را نیز سیما آشکار از لباس و از دخان و از غبار ور نبینی روش بویش را بگیر بو عصا آمد برای هر ضریر ور نداری بو در آرش در سخن از حدیث نو بدان راز کهن پس بگوید تونیی صاحب ذهب بیست سله چرک بردم تا به شب حرص تو چون آتشست اندر جهان باز کرده هر زبانه صد دهان پیش عقل این زر چو سرگین ناخوشست گرچه چون سرگین فروغ آتشست آفتابی که دم از آتش زند چرک تر را لایق آتش کند آفتاب آن سنگ را هم کرد زر تا بتون حرص افتد صد شرر آنک گوید مال گرد آورده ام چیست یعنی چرک چندین برده ام این سخن گرچه که رسوایی فزاست در میان تونیان زین فخرهاست که تو شش سله کشیدی تا به شب من کشیدم بیست سله بی کرب آنک در تون زاد و پاکی را ندید بوی مشک آرد برو رنجی پدید مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۱۱ - قصهٔ آن دباغ کی در بازار عطاران از بوی عطر و مشک بیهوش و رنجور شد آن یکی افتاد بیهوش و خمید چونک در بازار عطاران رسید بوی عطرش زد ز عطاران راد تا بگردیدش سر و بر جا فتاد هم چو مردار اوفتاد او بی خبر نیم روز اندر میان ره گذر جمع آمد خلق بر وی آن زمان جملگان لاحول گو درمان کنان آن یکی کف بر دل او می براند وز گلاب آن دیگری بر وی فشاند او نمی دانست کاندر مرتعه از گلاب آمد ورا آن واقعه آن یکی دستش همی مالید و سر وآن دگر کهگل همی آورد تر آن بخور عود و شکر زد به هم وآن دگر از پوششش می کرد کم وآن دگر نبضش که تا چون می جهد وان دگر بوی از دهانش می ستد تا که می خوردست و یا بنگ و حشیش خلق درماندند اندر بیهشیش پس خبر بردند خویشان را شتاب که فلان افتاده است آن جا خراب کس نمی داند که چون مصروع گشت یا چه شد کور افتاد از بام طشت یک برادر داشت آن دباغ زفت گربز و دانا بیامد زود تفت اندکی سرگین سگ در آستین خلق را بشکافت و آمد با حنین گفت من رنجش همی دانم ز چیست چون سبب دانی دوا کردن جلیست چون سبب معلوم نبود مشکلست داروی رنج و در آن صد محملست چون بدانستی سبب را سهل شد دانش اسباب دفع جهل شد گفت با خود هستش اندر مغز و رگ توی بر تو بوی آن سرگین سگ تا میان اندر حدث او تا به شب غرق دباغیست او روزی طلب پس چنین گفته ست جالینوس مه آنچ عادت داشت بیمار آنش ده کز خلاف عادتست آن رنج او پس دوای رنجش از معتاد جو چون جعل گشتست از سرگین کشی از گلاب آید جعل را بیهشی هم از آن سرگین سگ داروی اوست که بدان او را همی معتاد و خوست الخبیثات الخبیثین را بخوان رو و پشت این سخن را باز دان ناصحان او را به عنبر یا گلاب می دوا سازند بهر فتح باب مر خبیثان را نسازد طیبات درخور و لایق نباشد ای ثقات چون ز عطر وحی کر گشتند و گم بد فغانشان که تطیرنا بکم رنج و بیماریست ما را این مقال نیست نیکو وعظتان ما را به فال گر بیاغازید نصحی آشکار ما کنیم آن دم شما را سنگسار ما بلغو و لهو فربه گشته ایم در نصیحت خویش را نسرشته ایم هست قوت ما دروغ و لاف و لاغ شورش معده ست ما را زین بلاغ رنج را صدتو و افزون می کنید عقل را دارو به افیون می کنید

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۱۰ - مثال دنیا چون گولخن و تقوی چون حمام شهوت دنیا مثال گلخنست که ازو حمام تقوی روشنست لیک قسم متقی زین تون صفاست زانک در گرمابه است و در نقاست اغنیا ماننده سرگین کشان بهر آتش کردن گرمابه بان اندریشان حرص بنهاده خدا تا بود گرمابه گرم و با نوا ترک این تون گوی و در گرمابه ران ترک تون را عین آن گرمابه دان هر که در تونست او چون خادمست مر ورا که صابرست و حازمست هر که در حمام شد سیمای او هست پیدا بر رخ زیبای او تونیان را نیز سیما آشکار از لباس و از دخان و از غبار ور نبینی روش بویش را بگیر بو عصا آمد برای هر ضریر ور نداری بو در آرش در سخن از حدیث نو بدان راز کهن پس بگوید تونیی صاحب ذهب بیست سله چرک بردم تا به شب حرص تو چون آتشست اندر جهان باز کرده هر زبانه صد دهان پیش عقل این زر چو سرگین ناخوشست گرچه چون سرگین فروغ آتشست آفتابی که دم از آتش زند چرک تر را لایق آتش کند آفتاب آن سنگ را هم کرد زر تا بتون حرص افتد صد شرر آنک گوید مال گرد آورده ام چیست یعنی چرک چندین برده ام این سخن گرچه که رسوایی فزاست در میان تونیان زین فخرهاست که تو شش سله کشیدی تا به شب من کشیدم بیست سله بی کرب آنک در تون زاد و پاکی را ندید بوی مشک آرد برو رنجی پدید مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۱۱ - قصهٔ آن دباغ کی در بازار عطاران از بوی عطر و مشک بیهوش و رنجور شد آن یکی افتاد بیهوش و خمید چونک در بازار عطاران رسید بوی عطرش زد ز عطاران راد تا بگردیدش سر و بر جا فتاد هم چو مردار اوفتاد او بی خبر نیم روز اندر میان ره گذر جمع آمد خلق بر وی آن زمان جملگان لاحول گو درمان کنان آن یکی کف بر دل او می براند وز گلاب آن دیگری بر وی فشاند او نمی دانست کاندر مرتعه از گلاب آمد ورا آن واقعه آن یکی دستش همی مالید و سر وآن دگر کهگل همی آورد تر آن بخور عود و شکر زد به هم وآن دگر از پوششش می کرد کم وآن دگر نبضش که تا چون می جهد وان دگر بوی از دهانش می ستد تا که می خوردست و یا بنگ و حشیش خلق درماندند اندر بیهشیش پس خبر بردند خویشان را شتاب که فلان افتاده است آن جا خراب کس نمی داند که چون مصروع گشت یا چه شد کور افتاد از بام طشت یک برادر داشت آن دباغ زفت گربز و دانا بیامد زود تفت اندکی سرگین سگ در آستین خلق را بشکافت و آمد با حنین گفت من رنجش همی دانم ز چیست چون سبب دانی دوا کردن جلیست چون سبب معلوم نبود مشکلست داروی رنج و در آن صد محملست چون بدانستی سبب را سهل شد دانش اسباب دفع جهل شد گفت با خود هستش اندر مغز و رگ توی بر تو بوی آن سرگین سگ تا میان اندر حدث او تا به شب غرق دباغیست او روزی طلب پس چنین گفته ست جالینوس مه آنچ عادت داشت بیمار آنش ده کز خلاف عادتست آن رنج او پس دوای رنجش از معتاد جو چون جعل گشتست از سرگین کشی از گلاب آید جعل را بیهشی هم از آن سرگین سگ داروی اوست که بدان او را همی معتاد و خوست الخبیثات الخبیثین را بخوان رو و پشت این سخن را باز دان ناصحان او را به عنبر یا گلاب می دوا سازند بهر فتح باب مر خبیثان را نسازد طیبات درخور و لایق نباشد ای ثقات چون ز عطر وحی کر گشتند و گم بد فغانشان که تطیرنا بکم رنج و بیماریست ما را این مقال نیست نیکو وعظتان ما را به فال گر بیاغازید نصحی آشکار ما کنیم آن دم شما را سنگسار ما بلغو و لهو فربه گشته ایم در نصیحت خویش را نسرشته ایم هست قوت ما دروغ و لاف و لاغ شورش معده ست ما را زین بلاغ رنج را صدتو و افزون می کنید عقل را دارو به افیون می کنید

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۱۲ - معالجه کردن برادر دباغ دباغ را به خفیه به بوی سرگین خلق را می راند از وی آن جوان تا علاجش را نبینند آن کسان سر به گوشش برد هم چون رازگو پس نهاد آن چیز بر بینی او کو به کف سرگین سگ ساییده بود داروی مغز پلید آن دیده بود ساعتی شد مرد جنبیدن گرفت خلق گفتند این فسونی بد شگفت کین بخواند افسون به گوش او دمید مرده بود افسون به فریادش رسید جنبش اهل فساد آن سو بود که زنا و غمزه و ابرو بود هر کرا مشک نصیحت سود نیست لاجرم با بوی بد خو کرد نیست مشرکان را زان نجس خواندست حق کاندرون پشک زادند از سبق کرم کو زادست در سرگین ابد می نگرداند به عنبر خوی خود چون نزد بر وی نثار رش نور او همه جسمست بی دل چون قشور ور ز رش نور حق قسمیش داد هم چو رسم مصر سرگین مرغ زاد لیک نه مرغ خسیس خانگی بلک مرغ دانش و فرزانگی تو بدان مانی کز آن نوری تهی زآنک بینی بر پلیدی می نهی از فراقت زرد شد رخسار و رو برگ زردی میوه ناپخته تو دیگ ز آتش شد سیاه و دودفام گوشت از سختی چنین ماندست خام هشت سالت جوش دادم در فراق کم نشد یک ذره خامیت و نفاق غوره تو سنگ بسته کز سقام غوره ها اکنون مویزند و تو خام مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۱۳ - عذر خواستن آن عاشق از گناه خویش به تلبیس و روی پوش و فهم کردن معشوق آن را نیز گفت عاشق امتحان کردم مگیر تا ببینم تو حریفی یا ستیر من همی دانستمت بی امتحان لیک کی باشد خبر هم چون عیان آفتابی نام تو مشهور و فاش چه زیانست ار بکردم ابتلاش تو منی من خویشتن را امتحان می کنم هر روز در سود و زیان انبیا را امتحان کرده عدات تا شده ظاهر ازیشان معجزات امتحان چشم خود کردم به نور ای که چشم بد ز چشمان تو دور این جهان هم چون خرابست و تو گنج گر تفحص کردم از گنجت مرنج زان چنین بی خردگی کردم گزاف تا زنم با دشمنان هر بار لاف تا زبانم چون ترا نامی نهد چشم ازین دیده گواهیها دهد گر شدم در راه حرمت راه زن آمدم ای مه به شمشیر و کفن جز به دست خود مبرم پا و سر که ازین دستم نه از دست دگر از جدایی باز می رانی سخن هر چه خواهی کن ولیکن این مکن در سخن آباد این دم راه شد گفت امکان نیست چون بیگاه شد پوستها گفتیم و مغز آمد دفین گر بمانیم این نماند همچنین

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۱۲ - معالجه کردن برادر دباغ دباغ را به خفیه به بوی سرگین خلق را می راند از وی آن جوان تا علاجش را نبینند آن کسان سر به گوشش برد هم چون رازگو پس نهاد آن چیز بر بینی او کو به کف سرگین سگ ساییده بود داروی مغز پلید آن دیده بود ساعتی شد مرد جنبیدن گرفت خلق گفتند این فسونی بد شگفت کین بخواند افسون به گوش او دمید مرده بود افسون به فریادش رسید جنبش اهل فساد آن سو بود که زنا و غمزه و ابرو بود هر کرا مشک نصیحت سود نیست لاجرم با بوی بد خو کرد نیست مشرکان را زان نجس خواندست حق کاندرون پشک زادند از سبق کرم کو زادست در سرگین ابد می نگرداند به عنبر خوی خود چون نزد بر وی نثار رش نور او همه جسمست بی دل چون قشور ور ز رش نور حق قسمیش داد هم چو رسم مصر سرگین مرغ زاد لیک نه مرغ خسیس خانگی بلک مرغ دانش و فرزانگی تو بدان مانی کز آن نوری تهی زآنک بینی بر پلیدی می نهی از فراقت زرد شد رخسار و رو برگ زردی میوه ناپخته تو دیگ ز آتش شد سیاه و دودفام گوشت از سختی چنین ماندست خام هشت سالت جوش دادم در فراق کم نشد یک ذره خامیت و نفاق غوره تو سنگ بسته کز سقام غوره ها اکنون مویزند و تو خام مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۱۳ - عذر خواستن آن عاشق از گناه خویش به تلبیس و روی پوش و فهم کردن معشوق آن را نیز گفت عاشق امتحان کردم مگیر تا ببینم تو حریفی یا ستیر من همی دانستمت بی امتحان لیک کی باشد خبر هم چون عیان آفتابی نام تو مشهور و فاش چه زیانست ار بکردم ابتلاش تو منی من خویشتن را امتحان می کنم هر روز در سود و زیان انبیا را امتحان کرده عدات تا شده ظاهر ازیشان معجزات امتحان چشم خود کردم به نور ای که چشم بد ز چشمان تو دور این جهان هم چون خرابست و تو گنج گر تفحص کردم از گنجت مرنج زان چنین بی خردگی کردم گزاف تا زنم با دشمنان هر بار لاف تا زبانم چون ترا نامی نهد چشم ازین دیده گواهیها دهد گر شدم در راه حرمت راه زن آمدم ای مه به شمشیر و کفن جز به دست خود مبرم پا و سر که ازین دستم نه از دست دگر از جدایی باز می رانی سخن هر چه خواهی کن ولیکن این مکن در سخن آباد این دم راه شد گفت امکان نیست چون بیگاه شد پوستها گفتیم و مغز آمد دفین گر بمانیم این نماند همچنین

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۱۴ - رد کردن معشوقه عذر عاشق را و تلبیس او را در روی او مالیدن در جوابش بر گشاد آن یار لب کز سوی ما روز سوی تست شب حیله های تیره اندر داوری پیش بینایان چرا می آوری هر چه در دل داری از مکر و رموز پیش ما رسواست و پیدا هم چو روز گر بپوشیمش ز بنده پروری تو چرا بی رویی از حد می بری از پدر آموز که آدم در گناه خوش فرود آمد به سوی پایگاه چون بدید آن عالم الاسرار را بر دو پا استاد استغفار را بر سر خاکستر انده نشست از بهانه شاخ تا شاخی نجست ربنا انا ظلمنا گفت و بس چونک جانداران بدید از پیش و پس دید جانداران پنهان هم چو جان دورباش هر یکی تا آسمان که هلا پیش سلیمان مور باش تا بنشکافد ترا این دورباش جز مقام راستی یک دم مه ایست هیچ لالا مرد را چون چشم نیست کور اگر از پند پالوده شود هر دمی او باز آلوده شود آدما تو نیستی کور از نظر لیک اذا جاء القضا عمی البصر عمرها باید به نادر گاه گاه تا که بینا از قضا افتد به چاه کور را خود این قضا همراه اوست که مرورا اوفتادن طبع و خوست در حدث افتد نداند بوی چیست از منست این بوی یا ز آلودگیست ور کسی بر وی کند مشکی نثار هم ز خود داند نه از احسان یار پس دو چشم روشن ای صاحب نظر مر ترا صد مادرست و صد پدر خاصه چشم دل آن هفتاد توست وین دو چشم حس خوشه چین اوست ای دریغا ره زنان بنشسته اند صد گره زیر زبانم بسته اند پای بسته چون رود خوش راهوار بس گران بندیست این معذور دار این سخن اشکسته می آید دلا کین سخن درست غیرت آسیا در اگر چه خرد و اشکسته شود توتیای دیده خسته شود ای در از اشکست خود بر سر مزن کز شکستن روشنی خواهی شدن همچنین اشکسته بسته گفتنیست حق کند آخر درستش کو غنیست گندم ار بشکست و از هم در سکست بر دکان آمد که نک نان درست تو هم ای عاشق چو جرمت گشت فاش آب و روغن ترک کن اشکسته باش آنک فرزندان خاص آدم اند نفحه انا ظلمنا می دمند حاجت خود عرضه کن حجت مگو هم چو ابلیس لعین سخت رو سخت رویی گر ورا شد عیب پوش در ستیز و سخت رویی رو بکوش آن ابوجهل از پیمبر معجزی خواست هم چون کینه ور ترکی غزی لیک آن صدیق حق معجز نخواست گفت این رو خود نگوید جز که راست کی رسد هم چون توی را کز منی امتحان هم چو من یاری کنی

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۱۴ - رد کردن معشوقه عذر عاشق را و تلبیس او را در روی او مالیدن در جوابش بر گشاد آن یار لب کز سوی ما روز سوی تست شب حیله های تیره اندر داوری پیش بینایان چرا می آوری هر چه در دل داری از مکر و رموز پیش ما رسواست و پیدا هم چو روز گر بپوشیمش ز بنده پروری تو چرا بی رویی از حد می بری از پدر آموز که آدم در گناه خوش فرود آمد به سوی پایگاه چون بدید آن عالم الاسرار را بر دو پا استاد استغفار را بر سر خاکستر انده نشست از بهانه شاخ تا شاخی نجست ربنا انا ظلمنا گفت و بس چونک جانداران بدید از پیش و پس دید جانداران پنهان هم چو جان دورباش هر یکی تا آسمان که هلا پیش سلیمان مور باش تا بنشکافد ترا این دورباش جز مقام راستی یک دم مه ایست هیچ لالا مرد را چون چشم نیست کور اگر از پند پالوده شود هر دمی او باز آلوده شود آدما تو نیستی کور از نظر لیک اذا جاء القضا عمی البصر عمرها باید به نادر گاه گاه تا که بینا از قضا افتد به چاه کور را خود این قضا همراه اوست که مرورا اوفتادن طبع و خوست در حدث افتد نداند بوی چیست از منست این بوی یا ز آلودگیست ور کسی بر وی کند مشکی نثار هم ز خود داند نه از احسان یار پس دو چشم روشن ای صاحب نظر مر ترا صد مادرست و صد پدر خاصه چشم دل آن هفتاد توست وین دو چشم حس خوشه چین اوست ای دریغا ره زنان بنشسته اند صد گره زیر زبانم بسته اند پای بسته چون رود خوش راهوار بس گران بندیست این معذور دار این سخن اشکسته می آید دلا کین سخن درست غیرت آسیا در اگر چه خرد و اشکسته شود توتیای دیده خسته شود ای در از اشکست خود بر سر مزن کز شکستن روشنی خواهی شدن همچنین اشکسته بسته گفتنیست حق کند آخر درستش کو غنیست گندم ار بشکست و از هم در سکست بر دکان آمد که نک نان درست تو هم ای عاشق چو جرمت گشت فاش آب و روغن ترک کن اشکسته باش آنک فرزندان خاص آدم اند نفحه انا ظلمنا می دمند حاجت خود عرضه کن حجت مگو هم چو ابلیس لعین سخت رو سخت رویی گر ورا شد عیب پوش در ستیز و سخت رویی رو بکوش آن ابوجهل از پیمبر معجزی خواست هم چون کینه ور ترکی غزی لیک آن صدیق حق معجز نخواست گفت این رو خود نگوید جز که راست کی رسد هم چون توی را کز منی امتحان هم چو من یاری کنی

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۱۵ - گفتن آن جهود علی را کرم الله وجهه کی اگر اعتماد داری بر حافظی حق از سر این کوشک خود را در انداز و جواب گفتن امیرالمؤمنین او را مرتضی را گفت روزی یک عنود کو ز تعظیم خدا آگه نبود بر سر بامی و قصری بس بلند حفظ حق را واقفی ای هوشمند گفت آری او حفیظست و غنی هستی ما را ز طفلی و منی گفت خود را اندر افکن هین ز بام اعتمادی کن بحفظ حق تمام تا یقین گردد مرا ایمان تو و اعتقاد خوب با برهان تو پس امیرش گفت خامش کن برو تا نگردد جانت زین جریت گرو کی رسد مر بنده را که با خدا آزمایش پیش آرد ز ابتلا بنده را کی زهره باشد کز فضول امتحان حق کند ای گیج گول آن خدا را می رسد کو امتحان پیش آرد هر دمی با بندگان تا به ما ما را نماید آشکار که چه داریم از عقیده در سرار هیچ آدم گفت حق را که تو را امتحان کردم درین جرم و خطا تا ببینم غایت حلمت شها اه کرا باشد مجال این کرا عقل تو از بس که آمد خیره سر هست عذرت از گناه تو بتر آنک او افراشت سقف آسمان تو چه دانی کردن او را امتحان ای ندانسته تو شر و خیر را امتحان خود را کن آنگه غیر را امتحان خود چو کردی ای فلان فارغ آیی ز امتحان دیگران چون بدانستی که شکردانه ای پس بدانی کاهل شکرخانه ای پس بدان بی امتحانی که اله شکری نفرستدت ناجایگاه این بدان بی امتحان از علم شاه چون سری نفرستدت در پایگاه هیچ عاقل افکند در ثمین در میان مستراحی پر چمین زانک گندم را حکیم آگهی هیچ نفرستد به انبار کهی شیخ را که پیشوا و رهبرست گر مریدی امتحان کرد او خرست امتحانش گر کنی در راه دین هم تو گردی ممتحن ای بی یقین جرات و جهلت شود عریان و فاش او برهنه کی شود زان افتتاش گر بیاید ذره سنجد کوه را بر درد زان که ترازوش ای فتی کز قیاس خود ترازو می تند مرد حق را در ترازو می کند چون نگنجد او به میزان خرد پس ترازوی خرد را بر درد امتحان هم چون تصرف دان درو تو تصرف بر چنان شاهی مجو چه تصرف کرد خواهد نقشها بر چنان نقاش بهر ابتلا امتحانی گر بدانست و بدید نی که هم نقاش آن بر وی کشید چه قدر باشد خود این صورت که بست پیش صورتها که در علم ویست وسوسه این امتحان چون آمدت بخت بد دان کآمد و گردن زدت چون چنین وسواس دیدی زود زود با خدا گرد و در آ اندر سجود سجده گه را تر کن از اشک روان کای خدا تو وا رهانم زین گمان آن زمان کت امتحان مطلوب شد مسجد دین تو پر خروب شد

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۱۵ - گفتن آن جهود علی را کرم الله وجهه کی اگر اعتماد داری بر حافظی حق از سر این کوشک خود را در انداز و جواب گفتن امیرالمؤمنین او را مرتضی را گفت روزی یک عنود کو ز تعظیم خدا آگه نبود بر سر بامی و قصری بس بلند حفظ حق را واقفی ای هوشمند گفت آری او حفیظست و غنی هستی ما را ز طفلی و منی گفت خود را اندر افکن هین ز بام اعتمادی کن بحفظ حق تمام تا یقین گردد مرا ایمان تو و اعتقاد خوب با برهان تو پس امیرش گفت خامش کن برو تا نگردد جانت زین جریت گرو کی رسد مر بنده را که با خدا آزمایش پیش آرد ز ابتلا بنده را کی زهره باشد کز فضول امتحان حق کند ای گیج گول آن خدا را می رسد کو امتحان پیش آرد هر دمی با بندگان تا به ما ما را نماید آشکار که چه داریم از عقیده در سرار هیچ آدم گفت حق را که تو را امتحان کردم درین جرم و خطا تا ببینم غایت حلمت شها اه کرا باشد مجال این کرا عقل تو از بس که آمد خیره سر هست عذرت از گناه تو بتر آنک او افراشت سقف آسمان تو چه دانی کردن او را امتحان ای ندانسته تو شر و خیر را امتحان خود را کن آنگه غیر را امتحان خود چو کردی ای فلان فارغ آیی ز امتحان دیگران چون بدانستی که شکردانه ای پس بدانی کاهل شکرخانه ای پس بدان بی امتحانی که اله شکری نفرستدت ناجایگاه این بدان بی امتحان از علم شاه چون سری نفرستدت در پایگاه هیچ عاقل افکند در ثمین در میان مستراحی پر چمین زانک گندم را حکیم آگهی هیچ نفرستد به انبار کهی شیخ را که پیشوا و رهبرست گر مریدی امتحان کرد او خرست امتحانش گر کنی در راه دین هم تو گردی ممتحن ای بی یقین جرات و جهلت شود عریان و فاش او برهنه کی شود زان افتتاش گر بیاید ذره سنجد کوه را بر درد زان که ترازوش ای فتی کز قیاس خود ترازو می تند مرد حق را در ترازو می کند چون نگنجد او به میزان خرد پس ترازوی خرد را بر درد امتحان هم چون تصرف دان درو تو تصرف بر چنان شاهی مجو چه تصرف کرد خواهد نقشها بر چنان نقاش بهر ابتلا امتحانی گر بدانست و بدید نی که هم نقاش آن بر وی کشید چه قدر باشد خود این صورت که بست پیش صورتها که در علم ویست وسوسه این امتحان چون آمدت بخت بد دان کآمد و گردن زدت چون چنین وسواس دیدی زود زود با خدا گرد و در آ اندر سجود سجده گه را تر کن از اشک روان کای خدا تو وا رهانم زین گمان آن زمان کت امتحان مطلوب شد مسجد دین تو پر خروب شد

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۱۶ - قصهٔ مسجد اقصی و خروب و عزم کردن داود علیه‌السلام پیش از سلیمان علیه‌السلام بر بنای آن مسجد چون درآمد عزم داودی به تنگ که بسازد مسجد اقصی به سنگ وحی کردش حق که ترک این بخوان که ز دستت برنیاید این مکان نیست در تقدیر ما آنک تو این مسجد اقصی بر آری ای گزین گفت جرمم چیست ای دانای راز که مرا گویی که مسجد را مساز گفت بی جرمی تو خونها کرده ای خون مظلومان بگردن برده ای که ز آواز تو خلقی بی شمار جان بدادند و شدند آن را شکار خون بسی رفتست بر آواز تو بر صدای خوب جان پرداز تو گفت مغلوب تو بودم مست تو دست من بر بسته بود از دست تو نه که هر مغلوب شه مرحوم بود نه که المغلوب کالمعدوم بود گفت این مغلوب معدومیست کو جز به نسبت نیست معدوم ایقنوا این چنین معدوم کو از خویش رفت بهترین هستها افتاد و زفت او به نسبت با صفات حق فناست در حقیقت در فنا او را بقاست جمله ارواح در تدبیر اوست جمله اشباح هم در تیر اوست آنک او مغلوب اندر لطف ماست نیست مضطر بلک مختار ولاست منتهای اختیار آنست خود که اختیارش گردد اینجا مفتقد اختیاری را نبودی چاشنی گر نگشتی آخر او محو از منی در جهان گر لقمه و گر شربتست لذت او فرع محو لذتست گرچه از لذات بی تاثیر شد لذتی بود او و لذت گیر شد

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۱۶ - قصهٔ مسجد اقصی و خروب و عزم کردن داود علیه‌السلام پیش از سلیمان علیه‌السلام بر بنای آن مسجد چون درآمد عزم داودی به تنگ که بسازد مسجد اقصی به سنگ وحی کردش حق که ترک این بخوان که ز دستت برنیاید این مکان نیست در تقدیر ما آنک تو این مسجد اقصی بر آری ای گزین گفت جرمم چیست ای دانای راز که مرا گویی که مسجد را مساز گفت بی جرمی تو خونها کرده ای خون مظلومان بگردن برده ای که ز آواز تو خلقی بی شمار جان بدادند و شدند آن را شکار خون بسی رفتست بر آواز تو بر صدای خوب جان پرداز تو گفت مغلوب تو بودم مست تو دست من بر بسته بود از دست تو نه که هر مغلوب شه مرحوم بود نه که المغلوب کالمعدوم بود گفت این مغلوب معدومیست کو جز به نسبت نیست معدوم ایقنوا این چنین معدوم کو از خویش رفت بهترین هستها افتاد و زفت او به نسبت با صفات حق فناست در حقیقت در فنا او را بقاست جمله ارواح در تدبیر اوست جمله اشباح هم در تیر اوست آنک او مغلوب اندر لطف ماست نیست مضطر بلک مختار ولاست منتهای اختیار آنست خود که اختیارش گردد اینجا مفتقد اختیاری را نبودی چاشنی گر نگشتی آخر او محو از منی در جهان گر لقمه و گر شربتست لذت او فرع محو لذتست گرچه از لذات بی تاثیر شد لذتی بود او و لذت گیر شد

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۱۷ - شرح انما المؤمنون اخوة والعلماء کنفس واحدة خاصه اتحاد داود و سلیمان و سایر انبیا علیهم‌السلام کی اگر یکی ازیشان را منکر شوی ایمان به هیچ نبی درست نباشد و این علامت اتحادست کی یک خانه از هزاران خانه ویران کنی آن همه ویران شود و یک دیوار قایم نماند کی لانفرق بین احد منهم و العاقل یکفیه الاشارة این خود از اشارت گذشت گرچه بر ناید به جهد و زور تو لیک مسجد را برآرد پور تو کرده او کرده تست ای حکیم مؤمنان را اتصالی دان قدیم مؤمنان معدود لیک ایمان یکی جسمشان معدود لیکن جان یکی غیرفهم و جان که در گاو و خرست آدمی را عقل و جانی دیگرست باز غیرجان و عقل آدمی هست جانی در ولی آن دمی جان حیوانی ندارد اتحاد تو مجو این اتحاد از روح باد گر خورد این نان نگردد سیر آن ور کشد بار این نگردد او گران بلک این شادی کند از مرگ او از حسد میرد چو بیند برگ او جان گرگان و سگان هر یک جداست متحد جانهای شیران خداست جمع گفتم جانهاشان من به اسم کان یکی جان صد بود نسبت به جسم هم چو آن یک نور خورشید سما صد بود نسبت بصحن خانه ها لیک یک باشد همه انوارشان چونک برگیری تو دیوار از میان چون نماند خانه ها را قاعده مؤمنان مانند نفس واحده فرق و اشکالات آید زین مقال زانک نبود مثل این باشد مثال فرقها بی حد بود از شخص شیر تا به شخص آدمی زاد دلیر لیک در وقت مثال ای خوش نظر اتحاد از روی جانبازی نگر کان دلیر آخر مثال شیر بود نیست مثل شیر در جمله حدود متحد نقشی ندارد این سرا تا که مثلی وا نمایم من ترا هم مثال ناقصی دست آورم تا ز حیرانی خرد را وا خرم شب بهر خانه چراغی می نهند تا به نور آن ز ظلمت می رهند آن چراغ این تن بود نورش چو جان هست محتاج فتیل و این و آن آن چراغ شش فتیله این حواس جملگی بر خواب و خور دارد اساس بی خور و بی خواب نزید نیم دم با خور و با خواب نزید نیز هم بی فتیل و روغنش نبود بقا با فتیل و روغن او هم بی وفا زانک نور علتی اش مرگ جوست چون زید که روز روشن مرگ اوست جمله حسهای بشر هم بی بقاست زانک پیش نور روز حشر لاست نور حس و جان بابایان ما نیست کلی فانی و لا چون گیا لیک مانند ستاره و ماهتاب جمله محوند از شعاع آفتاب آنچنان که سوز و درد زخم کیک محو گردد چون در آید مار الیک آنچنان که عور اندر آب جست تا در آب از زخم زنبوران برست می کند زنبور بر بالا طواف چون بر آرد سر ندارندش معاف آب ذکر حق و زنبور این زمان هست یاد آن فلانه وان فلان دم بخور در آب ذکر و صبر کن تا رهی از فکر و وسواس کهن بعد از آن تو طبع آن آب صفا خود بگیری جملگی سر تا به پا آنچنان که از آب آن زنبور شر می گریزد از تو هم گیرد حذر بعد از آن خواهی تو دور از آب باش که بسر هم طبع آبی خواجه تاش بس کسانی کز جهان بگذشته اند لا نیند و در صفات آغشته اند در صفات حق صفات جمله شان هم چو اختر پیش آن خور بی نشان گر ز قرآن نقل خواهی ای حرون خوان جمیع هم لدینا محضرون محضرون معدوم نبود نیک بین تا بقای روحها دانی یقین روح محجوب از بقا بس در عذاب روح واصل در بقا پاک از حجاب زین چراغ حس حیوان المراد گفتمت هان تا نجویی اتحاد روح خود را متصل کن ای فلان زود با ارواح قدس سالکان صد چراغت ار مرند ار بیستند پس جدا اند و یگانه نیستند زان همه جنگند این اصحاب ما جنگ کس نشنید اندر انبیا زانک نور انبیا خورشید بود نور حس ما چراغ و شمع و دود یک بمیرد یک بماند تا به روز یک بود پژمرده دیگر با فروز جان حیوانی بود حی از غذا هم بمیرد او بهر نیک و بذی گر بمیرد این چراغ و طی شود خانه همسایه مظلم کی شود نور آن خانه چو بی این هم به پاست پس چراغ حس هر خانه جداست این مثال جان حیوانی بود نه مثال جان ربانی بود باز از هندوی شب چون ماه زاد در سر هر روزنی نوری فتاد نور آن صد خانه را تو یک شمر که نماند نور این بی آن دگر تا بود خورشید تابان بر افق هست در هر خانه نور او قنق باز چون خورشید جان آفل شود نور جمله خانه ها زایل شود این مثال نور آمد مثل نی مر ترا هادی عدو را ره زنی بر مثال عنکبوت آن زشت خو پرده های گنده را بر بافد او از لعاب خویش پرده نور کرد دیده ادراک خود را کور کرد گردن اسپ ار بگیرد بر خورد ور بگیرد پاش بستاند لگد کم نشین بر اسپ توسن بی لگام عقل و دین را پیشوا کن والسلام اندرین آهنگ منگر سست و پست کاندرین ره صبر و شق انفسست

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۱۷ - شرح انما المؤمنون اخوة والعلماء کنفس واحدة خاصه اتحاد داود و سلیمان و سایر انبیا علیهم‌السلام کی اگر یکی ازیشان را منکر شوی ایمان به هیچ نبی درست نباشد و این علامت اتحادست کی یک خانه از هزاران خانه ویران کنی آن همه ویران شود و یک دیوار قایم نماند کی لانفرق بین احد منهم و العاقل یکفیه الاشارة این خود از اشارت گذشت گرچه بر ناید به جهد و زور تو لیک مسجد را برآرد پور تو کرده او کرده تست ای حکیم مؤمنان را اتصالی دان قدیم مؤمنان معدود لیک ایمان یکی جسمشان معدود لیکن جان یکی غیرفهم و جان که در گاو و خرست آدمی را عقل و جانی دیگرست باز غیرجان و عقل آدمی هست جانی در ولی آن دمی جان حیوانی ندارد اتحاد تو مجو این اتحاد از روح باد گر خورد این نان نگردد سیر آن ور کشد بار این نگردد او گران بلک این شادی کند از مرگ او از حسد میرد چو بیند برگ او جان گرگان و سگان هر یک جداست متحد جانهای شیران خداست جمع گفتم جانهاشان من به اسم کان یکی جان صد بود نسبت به جسم هم چو آن یک نور خورشید سما صد بود نسبت بصحن خانه ها لیک یک باشد همه انوارشان چونک برگیری تو دیوار از میان چون نماند خانه ها را قاعده مؤمنان مانند نفس واحده فرق و اشکالات آید زین مقال زانک نبود مثل این باشد مثال فرقها بی حد بود از شخص شیر تا به شخص آدمی زاد دلیر لیک در وقت مثال ای خوش نظر اتحاد از روی جانبازی نگر کان دلیر آخر مثال شیر بود نیست مثل شیر در جمله حدود متحد نقشی ندارد این سرا تا که مثلی وا نمایم من ترا هم مثال ناقصی دست آورم تا ز حیرانی خرد را وا خرم شب بهر خانه چراغی می نهند تا به نور آن ز ظلمت می رهند آن چراغ این تن بود نورش چو جان هست محتاج فتیل و این و آن آن چراغ شش فتیله این حواس جملگی بر خواب و خور دارد اساس بی خور و بی خواب نزید نیم دم با خور و با خواب نزید نیز هم بی فتیل و روغنش نبود بقا با فتیل و روغن او هم بی وفا زانک نور علتی اش مرگ جوست چون زید که روز روشن مرگ اوست جمله حسهای بشر هم بی بقاست زانک پیش نور روز حشر لاست نور حس و جان بابایان ما نیست کلی فانی و لا چون گیا لیک مانند ستاره و ماهتاب جمله محوند از شعاع آفتاب آنچنان که سوز و درد زخم کیک محو گردد چون در آید مار الیک آنچنان که عور اندر آب جست تا در آب از زخم زنبوران برست می کند زنبور بر بالا طواف چون بر آرد سر ندارندش معاف آب ذکر حق و زنبور این زمان هست یاد آن فلانه وان فلان دم بخور در آب ذکر و صبر کن تا رهی از فکر و وسواس کهن بعد از آن تو طبع آن آب صفا خود بگیری جملگی سر تا به پا آنچنان که از آب آن زنبور شر می گریزد از تو هم گیرد حذر بعد از آن خواهی تو دور از آب باش که بسر هم طبع آبی خواجه تاش بس کسانی کز جهان بگذشته اند لا نیند و در صفات آغشته اند در صفات حق صفات جمله شان هم چو اختر پیش آن خور بی نشان گر ز قرآن نقل خواهی ای حرون خوان جمیع هم لدینا محضرون محضرون معدوم نبود نیک بین تا بقای روحها دانی یقین روح محجوب از بقا بس در عذاب روح واصل در بقا پاک از حجاب زین چراغ حس حیوان المراد گفتمت هان تا نجویی اتحاد روح خود را متصل کن ای فلان زود با ارواح قدس سالکان صد چراغت ار مرند ار بیستند پس جدا اند و یگانه نیستند زان همه جنگند این اصحاب ما جنگ کس نشنید اندر انبیا زانک نور انبیا خورشید بود نور حس ما چراغ و شمع و دود یک بمیرد یک بماند تا به روز یک بود پژمرده دیگر با فروز جان حیوانی بود حی از غذا هم بمیرد او بهر نیک و بذی گر بمیرد این چراغ و طی شود خانه همسایه مظلم کی شود نور آن خانه چو بی این هم به پاست پس چراغ حس هر خانه جداست این مثال جان حیوانی بود نه مثال جان ربانی بود باز از هندوی شب چون ماه زاد در سر هر روزنی نوری فتاد نور آن صد خانه را تو یک شمر که نماند نور این بی آن دگر تا بود خورشید تابان بر افق هست در هر خانه نور او قنق باز چون خورشید جان آفل شود نور جمله خانه ها زایل شود این مثال نور آمد مثل نی مر ترا هادی عدو را ره زنی بر مثال عنکبوت آن زشت خو پرده های گنده را بر بافد او از لعاب خویش پرده نور کرد دیده ادراک خود را کور کرد گردن اسپ ار بگیرد بر خورد ور بگیرد پاش بستاند لگد کم نشین بر اسپ توسن بی لگام عقل و دین را پیشوا کن والسلام اندرین آهنگ منگر سست و پست کاندرین ره صبر و شق انفسست

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۱۸ - بقیهٔ قصهٔ بنای مسجد اقصی چون سلیمان کرد آغاز بنا پاک چون کعبه همایون چون منی در بنااش دیده می شد کر و فر نی فسرده چون بناهای دگر در بنا هر سنگ کز که می سکست فاش سیروا بی همی گفت از نخست هم چو از آب و گل آدم کده نور ز آهک پاره ها تابان شده سنگ بی حمال آینده شده وان در و دیوارها زنده شده حق همی گوید که دیوار بهشت نیست چون دیوارها بی جان و زشت چون در و دیوار تن با آگهیست زنده باشد خانه چون شاهنشهیست هم درخت و میوه هم آب زلال با بهشتی در حدیث و در مقال زانک جنت را نه ز آلت بسته اند بلک از اعمال و نیت بسته اند این بنا ز آب و گل مرده بدست وان بنا از طاعت زنده شدست این به اصل خویش ماند پرخلل وان به اصل خود که علمست و عمل هم سریر و قصر و هم تاج و ثیاب با بهشتی در سؤال و در جواب فرش بی فراش پیچیده شود خانه بی مکناس روبیده شود خانه دل بین ز غم ژولیده شد بی کناس از توبه ای روبیده شد تخت او سیار بی حمال شد حلقه و در مطرب و قوال شد هست در دل زندگی دارالخلود در زبانم چون نمی آید چه سود چون سلیمان در شدی هر بامداد مسجد اندر بهر ارشاد عباد پند دادی گه بگفت و لحن و ساز گه به فعل اعنی رکوعی یا نماز پند فعلی خلق را جذاب تر که رسد در جان هر باگوش و کر اندر آن وهم امیری کم بود در حشم تاثیر آن محکم بود مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۱۹ - قصهٔ آغاز خلافت عثمان رضی الله عنه و خطبهٔ وی در بیان آنک ناصح فعال به فعل به از ناصح قوال به قول قصه عثمان که بر منبر برفت چون خلافت یافت بشتابید تفت منبر مهتر که سه پایه بدست رفت بوبکر و دوم پایه نشست بر سوم پایه عمر در دور خویش از برای حرمت اسلام و کیش دور عثمان آمد او بالای تخت بر شد و بنشست آن محمودبخت پس سؤالش کرد شخصی بوالفضول که آن دو ننشستند بر جای رسول پس تو چون جستی ازیشان برتری چون برتبت تو ازیشان کمتری گفت اگر پایه سوم را بسپرم وهم آید که مثال عمرم بر دوم پایه شوم من جای جو گویی بوبکرست و این هم مثل او هست این بالا مقام مصطفی وهم مثلی نیست با آن شه مرا بعد از آن بر جای خطبه آن ودود تا به قرب عصر لب خاموش بود زهره نه کس را که گوید هین بخوان یا برون آید ز مسجد آن زمان هیبتی بنشسته بد بر خاص و عام پر شده نور خدا آن صحن و بام هر که بینا ناظر نورش بدی کور زان خورشید هم گرم آمدی پس ز گرمی فهم کردی چشم کور که بر آمد آفتابی بی فتور لیک این گرمی گشاید دیده را تا ببیند عین هر بشنیده را گرمیش را ضجرتی و حالتی زان تبش دل را گشادی فسحتی کور چون شد گرم از نور قدم از فرح گوید که من بینا شدم سخت خوش مستی ولی ای بوالحسن پاره ای راهست تا بینا شدن این نصیب کور باشد ز آفتاب صد چنین والله اعلم بالصواب وآنک او آن نور را بینا بود شرح او کی کار بوسینا بود ور شود صد تو که باشد این زبان که بجنباند به کف پرده عیان وای بر وی گر بساید پرده را تیغ اللهی کند دستش جدا دست چه بود خود سرش را بر کند آن سری کز جهل سرها می کند این به تقدیر سخن گفتم ترا ورنه خود دستش کجا و آن کجا خاله را خایه بدی خالو شدی این به تقدیر آمدست ار او بدی از زبان تا چشم کو پاک از شک ست صد هزاران ساله گویم اندکست هین مشو نومید نور از آسمان حق چو خواهد می رسد در یک زمان صد اثر در کانها از اختران می رساند قدرتش در هر زمان اختر گردون ظلم را ناسخست اختر حق در صفاتش راسخست چرخ پانصد ساله راه ای مستعین در اثر نزدیک آمد با زمین سه هزاران سال و پانصد تا زحل دم بدم خاصیتش آرد عمل در همش آرد چو سایه در ایاب طول سایه چیست پیش آفتاب وز نفوس پاک اختروش مدد سوی اخترهای گردون می رسد ظاهر آن اختران قوام ما باطن ما گشته قوام سما

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۱۸ - بقیهٔ قصهٔ بنای مسجد اقصی چون سلیمان کرد آغاز بنا پاک چون کعبه همایون چون منی در بنااش دیده می شد کر و فر نی فسرده چون بناهای دگر در بنا هر سنگ کز که می سکست فاش سیروا بی همی گفت از نخست هم چو از آب و گل آدم کده نور ز آهک پاره ها تابان شده سنگ بی حمال آینده شده وان در و دیوارها زنده شده حق همی گوید که دیوار بهشت نیست چون دیوارها بی جان و زشت چون در و دیوار تن با آگهیست زنده باشد خانه چون شاهنشهیست هم درخت و میوه هم آب زلال با بهشتی در حدیث و در مقال زانک جنت را نه ز آلت بسته اند بلک از اعمال و نیت بسته اند این بنا ز آب و گل مرده بدست وان بنا از طاعت زنده شدست این به اصل خویش ماند پرخلل وان به اصل خود که علمست و عمل هم سریر و قصر و هم تاج و ثیاب با بهشتی در سؤال و در جواب فرش بی فراش پیچیده شود خانه بی مکناس روبیده شود خانه دل بین ز غم ژولیده شد بی کناس از توبه ای روبیده شد تخت او سیار بی حمال شد حلقه و در مطرب و قوال شد هست در دل زندگی دارالخلود در زبانم چون نمی آید چه سود چون سلیمان در شدی هر بامداد مسجد اندر بهر ارشاد عباد پند دادی گه بگفت و لحن و ساز گه به فعل اعنی رکوعی یا نماز پند فعلی خلق را جذاب تر که رسد در جان هر باگوش و کر اندر آن وهم امیری کم بود در حشم تاثیر آن محکم بود مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۱۹ - قصهٔ آغاز خلافت عثمان رضی الله عنه و خطبهٔ وی در بیان آنک ناصح فعال به فعل به از ناصح قوال به قول قصه عثمان که بر منبر برفت چون خلافت یافت بشتابید تفت منبر مهتر که سه پایه بدست رفت بوبکر و دوم پایه نشست بر سوم پایه عمر در دور خویش از برای حرمت اسلام و کیش دور عثمان آمد او بالای تخت بر شد و بنشست آن محمودبخت پس سؤالش کرد شخصی بوالفضول که آن دو ننشستند بر جای رسول پس تو چون جستی ازیشان برتری چون برتبت تو ازیشان کمتری گفت اگر پایه سوم را بسپرم وهم آید که مثال عمرم بر دوم پایه شوم من جای جو گویی بوبکرست و این هم مثل او هست این بالا مقام مصطفی وهم مثلی نیست با آن شه مرا بعد از آن بر جای خطبه آن ودود تا به قرب عصر لب خاموش بود زهره نه کس را که گوید هین بخوان یا برون آید ز مسجد آن زمان هیبتی بنشسته بد بر خاص و عام پر شده نور خدا آن صحن و بام هر که بینا ناظر نورش بدی کور زان خورشید هم گرم آمدی پس ز گرمی فهم کردی چشم کور که بر آمد آفتابی بی فتور لیک این گرمی گشاید دیده را تا ببیند عین هر بشنیده را گرمیش را ضجرتی و حالتی زان تبش دل را گشادی فسحتی کور چون شد گرم از نور قدم از فرح گوید که من بینا شدم سخت خوش مستی ولی ای بوالحسن پاره ای راهست تا بینا شدن این نصیب کور باشد ز آفتاب صد چنین والله اعلم بالصواب وآنک او آن نور را بینا بود شرح او کی کار بوسینا بود ور شود صد تو که باشد این زبان که بجنباند به کف پرده عیان وای بر وی گر بساید پرده را تیغ اللهی کند دستش جدا دست چه بود خود سرش را بر کند آن سری کز جهل سرها می کند این به تقدیر سخن گفتم ترا ورنه خود دستش کجا و آن کجا خاله را خایه بدی خالو شدی این به تقدیر آمدست ار او بدی از زبان تا چشم کو پاک از شک ست صد هزاران ساله گویم اندکست هین مشو نومید نور از آسمان حق چو خواهد می رسد در یک زمان صد اثر در کانها از اختران می رساند قدرتش در هر زمان اختر گردون ظلم را ناسخست اختر حق در صفاتش راسخست چرخ پانصد ساله راه ای مستعین در اثر نزدیک آمد با زمین سه هزاران سال و پانصد تا زحل دم بدم خاصیتش آرد عمل در همش آرد چو سایه در ایاب طول سایه چیست پیش آفتاب وز نفوس پاک اختروش مدد سوی اخترهای گردون می رسد ظاهر آن اختران قوام ما باطن ما گشته قوام سما

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۲۰ - در بیان آنک حکما گویند آدمی عالم صغریست و حکمای اللهی گویند آدمی عالم کبریست زیرا آن علم حکما بر صورت آدمی مقصور بود و علم این حکما در حقیقت حقیقت آدمی موصول بود پس به صورت عالم اصغر توی پس به معنی عالم اکبر توی ظاهر آن شاخ اصل میوه است باطنا بهر ثمر شد شاخ هست گر نبودی میل و اومید ثمر کی نشاندی باغبان بیخ شجر پس به معنی آن شجر از میوه زاد گر به صورت از شجر بودش ولاد مصطفی زین گفت که آدم و انبیا خلف من باشند در زیر لوا بهر این فرموده است آن ذو فنون رمز نحن اخرون السابقون گر بصورت من ز آدم زاده ام من به معنی جد جد افتاده ام کز برای من بدش سجده ملک وز پی من رفت بر هفتم فلک پس ز من زایید در معنی پدر پس ز میوه زاد در معنی شجر اول فکر آخر آمد در عمل خاصه فکری کو بود وصف ازل حاصل اندر یک زمان از آسمان می رود می آید ایدر کاروان نیست بر این کاروان این ره دراز کی مفازه زفت آید با مفاز دل به کعبه می رود در هر زمان جسم طبع دل بگیرد ز امتنان این دراز و کوتهی مر جسم راست چه دراز و کوته آنجا که خداست چون خدا مر جسم را تبدیل کرد رفتنش بی فرسخ و بی میل کرد صد امیدست این زمان بردار گام عاشقانه ای فتی خل الکلام گرچه پله چشم بر هم می زنی در سفینه خفته ای ره می کنی مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۲۱ - تفسیر این حدیث کی مثل امتی کمثل سفینة نوح من تمسک بها نجا و من تخلف عنها غرق بهر این فرمود پیغامبر که من هم چو کشتی ام به طوفان زمن ما و اصحابم چو آن کشتی نوح هر که دست اندر زند یابد فتوح چونک با شیخی تو دور از زشتیی روز و شب سیاری و در کشتیی در پناه جان جان بخشی توی کشتی اندر خفته ای ره می روی مسکل از پیغامبر ایام خویش تکیه کم کن بر فن و بر کام خویش گرچه شیری چون روی ره بی دلیل خویش بین و در ضلالی و ذلیل هین مپر الا که با پرهای شیخ تا ببینی عون و لشکرهای شیخ یک زمانی موج لطفش بال تست آتش قهرش دمی حمال تست قهر او را ضد لطفش کم شمر اتحاد هر دو بین اندر اثر یک زمان چون خاک سبزت می کند یک زمان پر باد و گبزت می کند جسم عارف را دهد وصف جماد تا برو روید گل و نسرین شاد لیک او بیند نبیند غیر او جز به مغز پاک ندهد خلد بو مغز را خالی کن از انکار یار تا که ریحان یابد از گلزار یار تا بیابی بوی خلد از یار من چون محمد بوی رحمن از یمن در صف معراجیان گر بیستی چون براقت بر کشاند نیستی نه چو معراج زمینی تا قمر بلک چون معراج کلکی تا شکر نه چو معراج بخاری تا سما بل چو معراج جنینی تا نهی خوش براقی گشت خنگ نیستی سوی هستی آردت گر نیستی کوه و دریاها سمش مس می کند تا جهان حس را پس می کند پا بکش در کشتی و می رو روان چون سوی معشوق جان جان روان دست نه و پای نه رو تا قدم آن چنانک تاخت جانها از عدم بردریدی در سخن پرده قیاس گر نبودی سمع سامع را نعاس ای فلک بر گفت او گوهر ببار از جهان او جهانا شرم دار گر بباری گوهرت صد تا شود جامدت بیننده و گویا شود پس نثاری کرده باشی بهر خود چونک هر سرمایه تو صد شود

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۲۰ - در بیان آنک حکما گویند آدمی عالم صغریست و حکمای اللهی گویند آدمی عالم کبریست زیرا آن علم حکما بر صورت آدمی مقصور بود و علم این حکما در حقیقت حقیقت آدمی موصول بود پس به صورت عالم اصغر توی پس به معنی عالم اکبر توی ظاهر آن شاخ اصل میوه است باطنا بهر ثمر شد شاخ هست گر نبودی میل و اومید ثمر کی نشاندی باغبان بیخ شجر پس به معنی آن شجر از میوه زاد گر به صورت از شجر بودش ولاد مصطفی زین گفت که آدم و انبیا خلف من باشند در زیر لوا بهر این فرموده است آن ذو فنون رمز نحن اخرون السابقون گر بصورت من ز آدم زاده ام من به معنی جد جد افتاده ام کز برای من بدش سجده ملک وز پی من رفت بر هفتم فلک پس ز من زایید در معنی پدر پس ز میوه زاد در معنی شجر اول فکر آخر آمد در عمل خاصه فکری کو بود وصف ازل حاصل اندر یک زمان از آسمان می رود می آید ایدر کاروان نیست بر این کاروان این ره دراز کی مفازه زفت آید با مفاز دل به کعبه می رود در هر زمان جسم طبع دل بگیرد ز امتنان این دراز و کوتهی مر جسم راست چه دراز و کوته آنجا که خداست چون خدا مر جسم را تبدیل کرد رفتنش بی فرسخ و بی میل کرد صد امیدست این زمان بردار گام عاشقانه ای فتی خل الکلام گرچه پله چشم بر هم می زنی در سفینه خفته ای ره می کنی مولانا » مثنوی معنوی » دفتر چهارم » بخش ۲۱ - تفسیر این حدیث کی مثل امتی کمثل سفینة نوح من تمسک بها نجا و من تخلف عنها غرق بهر این فرمود پیغامبر که من هم چو کشتی ام به طوفان زمن ما و اصحابم چو آن کشتی نوح هر که دست اندر زند یابد فتوح چونک با شیخی تو دور از زشتیی روز و شب سیاری و در کشتیی در پناه جان جان بخشی توی کشتی اندر خفته ای ره می روی مسکل از پیغامبر ایام خویش تکیه کم کن بر فن و بر کام خویش گرچه شیری چون روی ره بی دلیل خویش بین و در ضلالی و ذلیل هین مپر الا که با پرهای شیخ تا ببینی عون و لشکرهای شیخ یک زمانی موج لطفش بال تست آتش قهرش دمی حمال تست قهر او را ضد لطفش کم شمر اتحاد هر دو بین اندر اثر یک زمان چون خاک سبزت می کند یک زمان پر باد و گبزت می کند جسم عارف را دهد وصف جماد تا برو روید گل و نسرین شاد لیک او بیند نبیند غیر او جز به مغز پاک ندهد خلد بو مغز را خالی کن از انکار یار تا که ریحان یابد از گلزار یار تا بیابی بوی خلد از یار من چون محمد بوی رحمن از یمن در صف معراجیان گر بیستی چون براقت بر کشاند نیستی نه چو معراج زمینی تا قمر بلک چون معراج کلکی تا شکر نه چو معراج بخاری تا سما بل چو معراج جنینی تا نهی خوش براقی گشت خنگ نیستی سوی هستی آردت گر نیستی کوه و دریاها سمش مس می کند تا جهان حس را پس می کند پا بکش در کشتی و می رو روان چون سوی معشوق جان جان روان دست نه و پای نه رو تا قدم آن چنانک تاخت جانها از عدم بردریدی در سخن پرده قیاس گر نبودی سمع سامع را نعاس ای فلک بر گفت او گوهر ببار از جهان او جهانا شرم دار گر بباری گوهرت صد تا شود جامدت بیننده و گویا شود پس نثاری کرده باشی بهر خود چونک هر سرمایه تو صد شود