سنایی » دیوان اشعار » قصاید » قصیدهٔ شمارهٔ ۵۳ - این شعر را حکیم سنایی در پاسخ یکی از شعرا گفته چون همی از باغ بوی زلف یار ما زند هر که متواریست اکنون خیمه بر صحرا زند دلبر اکنون هر کجا رنگیست رخت آنجا برد عاشق اکنون هر کجا بوییست آه آنجا زند بینوایان را کنون دست صبا بر شاخ گل حجله از دینار بندد کله از دیبا زند هودج متواریان را نقشبند نوبهار قبه از بیجاده سازد پایه از مینا زند بر سر دو راه جان از رنگ و بوی گل همی باد گویی کاروان خلخ و یغما زند از تعجب هر زمان گوید بنفشه کی عجب هر که زلف یار دارد چنگ چون در ما زند عاشقی کو تاکنون بی زحمت لب هر زمان بوسها بر پای این گویای ناگویا زند از برای عاشقان مفلس اکنون بی طمع بلبل خوش نغمه گه شهر و دو گه عنقا زند گاه آن آمد که این معشوقه بدمست از نخست پای در صفرا نهند پس دست در حمرا زند دی گذشت امروز خوش زی زان که دست روزگار زخمه بر سندان عشرت خانه فردا زند گر هزار آوا کنون نوبت زند نشگفت از آنک هر کجا گل شه بود نوبت هزار آوا زند عاشقی باید کنون کز رنگ گل گوید سخن کی شود در دل چو لاف از رنگ نابینا زند ساقیا ما را به یک ساغر یکی کن زان که یار گرد جفتان کم تند او تا زند بر تا زند در ده آن حمرا که رنگش همچو آه عاشقان آتش اندر سعد و نحس گنبد خضرا زند باده ای مان ده که از درگاه حرمنا ی نفس شعله اندر صدر آمنا و صدقنا زند ساقیا منگر بدان کاین می همی از بد دلی سنگ بر قندیل عقل بد دل رعنا زند می چنان ده مر سنایی را که بستانیش ازو تا سنایی بی سنایی بو که دستی وا زند سنایی » دیوان اشعار » قصاید » قصیدهٔ شمارهٔ ۵۴ - آن شاعر این شعر را در پاسخ حکیم سنایی فرستاد باش تا حسن نگارم خیمه بر صحرا زند شورها بینی که اندر حبة الماوا زند از علای خلق او عالم چو علیین شود پس خطابش قرب سبحان الذی اسری زند کیست کو پهلو زند با آنکه دولتخانه را از بزرگی سر به اوادنی و ما اوحی زند در حجاب کبر یا چون باریا جولان کند تکیه کی بر مسند لا خوف و لا بشری زند در مصاف عاشقان در سینه های بی دلان ضربت قرب وصال از درد ناپیدا زند آنچه نتوانند زد آن دیگران بر هفت رود آن نوا از دست چپ آن ماه بر یکتا زند ای گلی کز گلبنت عالم همه گلزار شد وز گلت بوی تبارک ربنا الاعلا زند برگ دار گلبنت طاها و بیخش والضحا بار او یاسین و شاخش سر به اوادنی زند جوشها در سینه عشاق نیز از مهر تو هر زمانی تف ورای گنبد خضرا زند شکر احسان تو مدح تست ای صاحب جمال نقش مدح تو رقم بر دیده بینا زند این جواب شعر استادم که گفت اندر سرخس چون همی از باغ بوی زلف یار ما زند

سنایی » دیوان اشعار » قصاید » قصیدهٔ شمارهٔ ۵۳ - این شعر را حکیم سنایی در پاسخ یکی از شعرا گفته چون همی از باغ بوی زلف یار ما زند هر که متواریست اکنون خیمه بر صحرا زند دلبر اکنون هر کجا رنگیست رخت آنجا برد عاشق اکنون هر کجا بوییست آه آنجا زند بینوایان را کنون دست صبا بر شاخ گل حجله از دینار بندد کله از دیبا زند هودج متواریان را نقشبند نوبهار قبه از بیجاده سازد پایه از مینا زند بر سر دو راه جان از رنگ و بوی گل همی باد گویی کاروان خلخ و یغما زند از تعجب هر زمان گوید بنفشه کی عجب هر که زلف یار دارد چنگ چون در ما زند عاشقی کو تاکنون بی زحمت لب هر زمان بوسها بر پای این گویای ناگویا زند از برای عاشقان مفلس اکنون بی طمع بلبل خوش نغمه گه شهر و دو گه عنقا زند گاه آن آمد که این معشوقه بدمست از نخست پای در صفرا نهند پس دست در حمرا زند دی گذشت امروز خوش زی زان که دست روزگار زخمه بر سندان عشرت خانه فردا زند گر هزار آوا کنون نوبت زند نشگفت از آنک هر کجا گل شه بود نوبت هزار آوا زند عاشقی باید کنون کز رنگ گل گوید سخن کی شود در دل چو لاف از رنگ نابینا زند ساقیا ما را به یک ساغر یکی کن زان که یار گرد جفتان کم تند او تا زند بر تا زند در ده آن حمرا که رنگش همچو آه عاشقان آتش اندر سعد و نحس گنبد خضرا زند باده ای مان ده که از درگاه حرمنا ی نفس شعله اندر صدر آمنا و صدقنا زند ساقیا منگر بدان کاین می همی از بد دلی سنگ بر قندیل عقل بد دل رعنا زند می چنان ده مر سنایی را که بستانیش ازو تا سنایی بی سنایی بو که دستی وا زند سنایی » دیوان اشعار » قصاید » قصیدهٔ شمارهٔ ۵۴ - آن شاعر این شعر را در پاسخ حکیم سنایی فرستاد باش تا حسن نگارم خیمه بر صحرا زند شورها بینی که اندر حبة الماوا زند از علای خلق او عالم چو علیین شود پس خطابش قرب سبحان الذی اسری زند کیست کو پهلو زند با آنکه دولتخانه را از بزرگی سر به اوادنی و ما اوحی زند در حجاب کبر یا چون باریا جولان کند تکیه کی بر مسند لا خوف و لا بشری زند در مصاف عاشقان در سینه های بی دلان ضربت قرب وصال از درد ناپیدا زند آنچه نتوانند زد آن دیگران بر هفت رود آن نوا از دست چپ آن ماه بر یکتا زند ای گلی کز گلبنت عالم همه گلزار شد وز گلت بوی تبارک ربنا الاعلا زند برگ دار گلبنت طاها و بیخش والضحا بار او یاسین و شاخش سر به اوادنی زند جوشها در سینه عشاق نیز از مهر تو هر زمانی تف ورای گنبد خضرا زند شکر احسان تو مدح تست ای صاحب جمال نقش مدح تو رقم بر دیده بینا زند این جواب شعر استادم که گفت اندر سرخس چون همی از باغ بوی زلف یار ما زند

سنایی » دیوان اشعار » قصاید » قصیدهٔ شمارهٔ ۵۵ - در مدح بهرامشاه روز بر عاشقان سیاه کند مست چون قصد خوابگاه کند راه بر عقل و عافیت بزند ز آنچه او در میان راه کند گاه چون نعل اندر آذر بست یوسفان را اسیر چاه کند گاه چون زلف را ز هم بگشاد تنگ بر آفتاب و ماه کند گاه بیجاده را بطوع و بطبع در سر رنگ برگ کاه کند گه چو دندان سپید کرد بطمع ملک الموت را سیاه کند گه بیندازد از سمن بستر گاه بالین گل گیاه کند گاه زلف شکسته را بر دل حلقه حضرت الاه کند گاه خط دمیده را بر جان نسخه توبه گناه کند گاه بر جبرییل صومعه را چار دیوار خانقاه کند گاه بر دیو هم ز سایه خویش شش سوی صحن خوابگاه کند بوی او کش عدم نبوییدی گاهش از قهر در پناه کند لب او را که بوسه گه بودی گاهش از لطف بوسه خواه کند عشق را گه دلی نهد در بر تا دل اندر برش سیاه کند عقل را گه کله نهد بر سر تا سر اندر سر کلاه کند پیشه آفتاب خود اینست چون کسی نیک تر نگاه کند جامه گازر ار سپید کند روز گازر همو سیاه کند اینهمه می کند ولیک از بیم آه را زهره نی که آه کند از پی آنکه رویش آینه است آه آیینه را تباه کند من غلام کسی که هر چه کند چون سنایی به جایگاه کند همه کردار او به جایگه است خاصه وقتی که مدح شاه کند شاه بهرامشاه آنکه همی دین و دولت بدو پناه کند گور با شرزه شیر از عدلش در میان شعر شناه کند صعوه در چشم باز از امنش از پی بیضه جایگاه کند تارح و زلف دلبران وصاف به گل و مشک اشتباه کند چاه صد باز را اگر خواهد تاج سیصد هزار جاه کند محترز باد ظلم از در او تا چو نحل آرزوی شاه کند سنایی » دیوان اشعار » قصاید » قصیدهٔ شمارهٔ ۵۶ - در نعت رسول اکرم و اصحاب پاک او روشن آن بدری که کمتر منزلش عالم بود خرم آن صدری که قبله ش حضرت اعظم بود این جهان رخسار او دارد از آن دلبر شدست و آن جهان انوار او دارد از آن خرم بود حاکمی کاندر مقام راستی هر دم که زد بر خلاف آندم اگر یک دم زنی آندم بود راه عقل عاقلان را مهر او مرشد شدست درد جان عاشقان را نطق او مرهم بود صدهزاران جان فدای آنسواری کز جلال غاشیه ش بر دوش پاک عیسی مریم بود از رخش گردد منور گر همه جنت بود وز لبش یابد طهارت گر همه زمزم بود فرش اگر سر برکشد تا عرش را زیر آورد دست آن دارد که از زلفش بر اوریشم بود طلعت جنت ز شوق حضرتش پر خوی شدست دیده دوزخ ز رشک غیبتش پر نم بود از گریبان زمین گر صبح او سر بر زند تا شب حشر از جمالش صد سپیده دم بود با لعمرک انیبا را فکرت رجحان کیست با عفاالله اولیا را زهره یک دم بود با الم نشرح چگویی مشکلی ماند ببند با فترضی هیچ عاصی در مقام غم بود خوش سخن شاهی کز اقبال کفش در پیش او کشته بریان زبان یابد که در وی سم بود خاک را در صدر جنت آبرویش جاه داد آتش ابلیس را از خاک او ماتم بود چرخ را از کاف لولاکش کمر زرین بود خاکرا با حاء احمامش قبا معلم بود خاک زاید گوهری کز گوهران برتر شود بچه زاید آدمی کو خواجه عالم بود هر که در میدان مردی پیش او یکدم زند رخش او گوساله گردد گر همه رستم بود در شبی کو عذر اخطانا همی خواهد ز حق جبرییل آنجا چو طفل ابکم و الکن بود حکم الالله بر فرق رسول الله بین راستی زین تکیه گاهی آدمی را کم بود ماه بر چرخ فلک چون حلقه زلف و رخش گاه چون سیمین سپر گه پاره معصم بود شاه انجم موذن وی گشته اندر شرق ملک زان جمال وی شعار شرع را معلم بود بادوشان فلک را دور او همره شدست خاکپاشان زمین را نعل او ملحم بود سدره طاووس یک پر کز همای دولتش بر پر خود بست از آن مر وحی را محرم بود خضر گرد چشمه حیوان از آن می گشت دیر تا مگر اندر زمین با وی دمی همدم بود تا نهنگش در عجم گرد زمین چون عمرست تا هزبرش در عرب غرنده ابن عم بود نی در آن آثار گرز و ناچخ عنتر بود نه در آن اسباب ملک کیقباد و جم بود با خرد گفتم که فرعی برتر از اصلی شود گفت آری چون بر آن فرع اتفاقی ضم بود گفت ای بوبکر با احمد چرا یکتا شدی گفتهر حرفی که ضعفی یافت آن مدغم بود گفتم ای عمر تو دیدی بوالحکم بس چون برید گفت زمرد کی سزای دیده ارقم بود گفتم ای عثمان بنا گه کشته غوغا شدی گفت خلخال عروس عاشقان ز آندم بود گفتم ای حیدر میی از ساغر شیران بخور گفت فتح ما ز فتح زاده ملجم بود باد را گفتم سلیمان را چرا خدمت کنی گفت از آن کش نام احمد نقش بر خاتم بود ای سنایی از ره جان گوی مدح مصطفا تا ترا سوی سپهر برترین سلم بود

سنایی » دیوان اشعار » قصاید » قصیدهٔ شمارهٔ ۵۵ - در مدح بهرامشاه روز بر عاشقان سیاه کند مست چون قصد خوابگاه کند راه بر عقل و عافیت بزند ز آنچه او در میان راه کند گاه چون نعل اندر آذر بست یوسفان را اسیر چاه کند گاه چون زلف را ز هم بگشاد تنگ بر آفتاب و ماه کند گاه بیجاده را بطوع و بطبع در سر رنگ برگ کاه کند گه چو دندان سپید کرد بطمع ملک الموت را سیاه کند گه بیندازد از سمن بستر گاه بالین گل گیاه کند گاه زلف شکسته را بر دل حلقه حضرت الاه کند گاه خط دمیده را بر جان نسخه توبه گناه کند گاه بر جبرییل صومعه را چار دیوار خانقاه کند گاه بر دیو هم ز سایه خویش شش سوی صحن خوابگاه کند بوی او کش عدم نبوییدی گاهش از قهر در پناه کند لب او را که بوسه گه بودی گاهش از لطف بوسه خواه کند عشق را گه دلی نهد در بر تا دل اندر برش سیاه کند عقل را گه کله نهد بر سر تا سر اندر سر کلاه کند پیشه آفتاب خود اینست چون کسی نیک تر نگاه کند جامه گازر ار سپید کند روز گازر همو سیاه کند اینهمه می کند ولیک از بیم آه را زهره نی که آه کند از پی آنکه رویش آینه است آه آیینه را تباه کند من غلام کسی که هر چه کند چون سنایی به جایگاه کند همه کردار او به جایگه است خاصه وقتی که مدح شاه کند شاه بهرامشاه آنکه همی دین و دولت بدو پناه کند گور با شرزه شیر از عدلش در میان شعر شناه کند صعوه در چشم باز از امنش از پی بیضه جایگاه کند تارح و زلف دلبران وصاف به گل و مشک اشتباه کند چاه صد باز را اگر خواهد تاج سیصد هزار جاه کند محترز باد ظلم از در او تا چو نحل آرزوی شاه کند سنایی » دیوان اشعار » قصاید » قصیدهٔ شمارهٔ ۵۶ - در نعت رسول اکرم و اصحاب پاک او روشن آن بدری که کمتر منزلش عالم بود خرم آن صدری که قبله ش حضرت اعظم بود این جهان رخسار او دارد از آن دلبر شدست و آن جهان انوار او دارد از آن خرم بود حاکمی کاندر مقام راستی هر دم که زد بر خلاف آندم اگر یک دم زنی آندم بود راه عقل عاقلان را مهر او مرشد شدست درد جان عاشقان را نطق او مرهم بود صدهزاران جان فدای آنسواری کز جلال غاشیه ش بر دوش پاک عیسی مریم بود از رخش گردد منور گر همه جنت بود وز لبش یابد طهارت گر همه زمزم بود فرش اگر سر برکشد تا عرش را زیر آورد دست آن دارد که از زلفش بر اوریشم بود طلعت جنت ز شوق حضرتش پر خوی شدست دیده دوزخ ز رشک غیبتش پر نم بود از گریبان زمین گر صبح او سر بر زند تا شب حشر از جمالش صد سپیده دم بود با لعمرک انیبا را فکرت رجحان کیست با عفاالله اولیا را زهره یک دم بود با الم نشرح چگویی مشکلی ماند ببند با فترضی هیچ عاصی در مقام غم بود خوش سخن شاهی کز اقبال کفش در پیش او کشته بریان زبان یابد که در وی سم بود خاک را در صدر جنت آبرویش جاه داد آتش ابلیس را از خاک او ماتم بود چرخ را از کاف لولاکش کمر زرین بود خاکرا با حاء احمامش قبا معلم بود خاک زاید گوهری کز گوهران برتر شود بچه زاید آدمی کو خواجه عالم بود هر که در میدان مردی پیش او یکدم زند رخش او گوساله گردد گر همه رستم بود در شبی کو عذر اخطانا همی خواهد ز حق جبرییل آنجا چو طفل ابکم و الکن بود حکم الالله بر فرق رسول الله بین راستی زین تکیه گاهی آدمی را کم بود ماه بر چرخ فلک چون حلقه زلف و رخش گاه چون سیمین سپر گه پاره معصم بود شاه انجم موذن وی گشته اندر شرق ملک زان جمال وی شعار شرع را معلم بود بادوشان فلک را دور او همره شدست خاکپاشان زمین را نعل او ملحم بود سدره طاووس یک پر کز همای دولتش بر پر خود بست از آن مر وحی را محرم بود خضر گرد چشمه حیوان از آن می گشت دیر تا مگر اندر زمین با وی دمی همدم بود تا نهنگش در عجم گرد زمین چون عمرست تا هزبرش در عرب غرنده ابن عم بود نی در آن آثار گرز و ناچخ عنتر بود نه در آن اسباب ملک کیقباد و جم بود با خرد گفتم که فرعی برتر از اصلی شود گفت آری چون بر آن فرع اتفاقی ضم بود گفت ای بوبکر با احمد چرا یکتا شدی گفتهر حرفی که ضعفی یافت آن مدغم بود گفتم ای عمر تو دیدی بوالحکم بس چون برید گفت زمرد کی سزای دیده ارقم بود گفتم ای عثمان بنا گه کشته غوغا شدی گفت خلخال عروس عاشقان ز آندم بود گفتم ای حیدر میی از ساغر شیران بخور گفت فتح ما ز فتح زاده ملجم بود باد را گفتم سلیمان را چرا خدمت کنی گفت از آن کش نام احمد نقش بر خاتم بود ای سنایی از ره جان گوی مدح مصطفا تا ترا سوی سپهر برترین سلم بود

سنایی » دیوان اشعار » قصاید » قصیدهٔ شمارهٔ ۵۷ - در مدح سیف الحق محمد منصور ای رفیقان دوش ما را در سرایی سور بود رفتم آنجا گرچه راهی صعب و شب دیجور بود دیدم اندر راه زی درگاه آن شاه بتان هر چه اندر کل عالم عاشقی مستور بود از چراغ و شمع کس را یاد نامد زان سبب کز جمال خوب رویان نور اندر نور بود کس نثاری کرد نتوانست اندر خورد او زان که اشک عاشقانش لولو منثور بود بوی خوش نمد به کار اندر سراسر کوی او زان که خاک کوی او از عنبر و کافور بود فرش میدانش ز رخسار و لب میخوارگان تکیه گاه عاشقانش دیده های حور بود جویبارش را به جای آب میدیدم شراب زیر هر شاخی هزاران عاشق مخمور بود ای بسا مذکور عالم کو بدو در ننگریست ای بسا درویش دل ریشا که او مذکور بود هر که از وی بود ترسان او بدو نزدیک شد و آنکه از گستاخیش نزدیک تر او دور بود صد هزاران همچو موسی خیره بود اندر رهش زان که هر سنگی در آن ره بر مثال طور بود هرکرا توقیع دادند از جمال و از جلال لن ترانی بر سر توقیع آن منشور بود های های عاشقان با هوی هوی صادقان کس ندانستی که ماتم بود آن یا سور بود مر مرا ره داد دربان دیگران را منع کرد زان که نام من رهی در عاشقی مشهور بود چون در آن شب شخص روحم نزد آن حضرت رسید صورت هستی ندیدم نقش من مقهور بود مصحفی دیدم گرفته آن بت اندر دست راست خط آن از هست ما وز نفی لامسطور بود چون در آن مصحف نظر کردم سراسر خط آن رمزهای مجلس محمدبن منصور بود سنایی » دیوان اشعار » قصاید » قصیدهٔ شمارهٔ ۵۸ - در مذمت عافیت جویی در جهان دردی طلب کان عشق سوز جان بود پس به جان و دل بخر گر عاقلی ارزان بود چاره تا کی جویی از درمان و درد دل همی رو به ترک جان بگو دردت همه درمان بود تا کی اندر انجمن دعوی ز هجر و وصل یار نیست شو در راه تا هم وصل و هم هجران بود گر همی حق پرسی از من عاشقی کار تو نیست زان که می بینم که میلت با هوا یکسان بود عاشقی بر خواب و خورد و تخت و ملک و سیم و زر شرم بادت ساعتی دل چند جا مهمان بود عشقبازی زیبد آنکس را که جان بازد به عشق ذبح معظم جان او را دیت قربان بود گرد عشق شه مگرد ار عافیت جویی همی ور یقین داری همی گرچه هلاک جان بود سفره ساز از پوست خور از گوشت خمر از خون دل از جگر ده نقل چون قومی ترا بر خوان بود در بلا چندی بماند صابر و شاکر شود داغ غیرت برنهد چون رغبتش با آن بود از برای اوست گویی صفوت اندر گلستان حجت تهدید با اهل ارچه بی تاوان بود این چنین ست ار برانی تعبیه در راه عشق هرکرا در دل محبت آتش اندر جان بود آتش خلت برآور بانگ بر جبریل زن آتش نمرود بین کاندر زمان ریحان بود در دبیرستان عشق از عاشقان آموز ادب تا ترا فردا ز عزت بهره مردان بود مرد باید راه رو از پیش خود برخاسته کو به ترک جان بگوید طالب جانان بود از هوا منطق نیارد هرگز اندر راه دین بندگی را عقل بندد بر در فرمان بود چون به حضرت راه یابد آزمون گیرند ازو هر چه از عزت کمال روضه رضوان بود حور و غلمان در ارم او را نمایند بگذرد دیده از غیرت ببوسد دوست را جویان بود پیک حضرت روز و شب از دوست می آرد پیام در دل او ز انده و از خوف و غم نسیان بود شاد دل روزی نباشد بی بکا از شوق دوست چند بنوازند او را دیده اش گریان بود یک زمان ایمن نباشد زان که دستور خرد گرچه بر منشور او توقیع الرحمن بود ای سنایی تیر عشقت بر جگر معشوق زد زخم را مرهم از آن جو کش چنین پیکان بود چنگ در فرمان او زن عمر خود را زنده دار گر نه فردا روزگارت را به غم تاوان بود

سنایی » دیوان اشعار » قصاید » قصیدهٔ شمارهٔ ۵۷ - در مدح سیف الحق محمد منصور ای رفیقان دوش ما را در سرایی سور بود رفتم آنجا گرچه راهی صعب و شب دیجور بود دیدم اندر راه زی درگاه آن شاه بتان هر چه اندر کل عالم عاشقی مستور بود از چراغ و شمع کس را یاد نامد زان سبب کز جمال خوب رویان نور اندر نور بود کس نثاری کرد نتوانست اندر خورد او زان که اشک عاشقانش لولو منثور بود بوی خوش نمد به کار اندر سراسر کوی او زان که خاک کوی او از عنبر و کافور بود فرش میدانش ز رخسار و لب میخوارگان تکیه گاه عاشقانش دیده های حور بود جویبارش را به جای آب میدیدم شراب زیر هر شاخی هزاران عاشق مخمور بود ای بسا مذکور عالم کو بدو در ننگریست ای بسا درویش دل ریشا که او مذکور بود هر که از وی بود ترسان او بدو نزدیک شد و آنکه از گستاخیش نزدیک تر او دور بود صد هزاران همچو موسی خیره بود اندر رهش زان که هر سنگی در آن ره بر مثال طور بود هرکرا توقیع دادند از جمال و از جلال لن ترانی بر سر توقیع آن منشور بود های های عاشقان با هوی هوی صادقان کس ندانستی که ماتم بود آن یا سور بود مر مرا ره داد دربان دیگران را منع کرد زان که نام من رهی در عاشقی مشهور بود چون در آن شب شخص روحم نزد آن حضرت رسید صورت هستی ندیدم نقش من مقهور بود مصحفی دیدم گرفته آن بت اندر دست راست خط آن از هست ما وز نفی لامسطور بود چون در آن مصحف نظر کردم سراسر خط آن رمزهای مجلس محمدبن منصور بود سنایی » دیوان اشعار » قصاید » قصیدهٔ شمارهٔ ۵۸ - در مذمت عافیت جویی در جهان دردی طلب کان عشق سوز جان بود پس به جان و دل بخر گر عاقلی ارزان بود چاره تا کی جویی از درمان و درد دل همی رو به ترک جان بگو دردت همه درمان بود تا کی اندر انجمن دعوی ز هجر و وصل یار نیست شو در راه تا هم وصل و هم هجران بود گر همی حق پرسی از من عاشقی کار تو نیست زان که می بینم که میلت با هوا یکسان بود عاشقی بر خواب و خورد و تخت و ملک و سیم و زر شرم بادت ساعتی دل چند جا مهمان بود عشقبازی زیبد آنکس را که جان بازد به عشق ذبح معظم جان او را دیت قربان بود گرد عشق شه مگرد ار عافیت جویی همی ور یقین داری همی گرچه هلاک جان بود سفره ساز از پوست خور از گوشت خمر از خون دل از جگر ده نقل چون قومی ترا بر خوان بود در بلا چندی بماند صابر و شاکر شود داغ غیرت برنهد چون رغبتش با آن بود از برای اوست گویی صفوت اندر گلستان حجت تهدید با اهل ارچه بی تاوان بود این چنین ست ار برانی تعبیه در راه عشق هرکرا در دل محبت آتش اندر جان بود آتش خلت برآور بانگ بر جبریل زن آتش نمرود بین کاندر زمان ریحان بود در دبیرستان عشق از عاشقان آموز ادب تا ترا فردا ز عزت بهره مردان بود مرد باید راه رو از پیش خود برخاسته کو به ترک جان بگوید طالب جانان بود از هوا منطق نیارد هرگز اندر راه دین بندگی را عقل بندد بر در فرمان بود چون به حضرت راه یابد آزمون گیرند ازو هر چه از عزت کمال روضه رضوان بود حور و غلمان در ارم او را نمایند بگذرد دیده از غیرت ببوسد دوست را جویان بود پیک حضرت روز و شب از دوست می آرد پیام در دل او ز انده و از خوف و غم نسیان بود شاد دل روزی نباشد بی بکا از شوق دوست چند بنوازند او را دیده اش گریان بود یک زمان ایمن نباشد زان که دستور خرد گرچه بر منشور او توقیع الرحمن بود ای سنایی تیر عشقت بر جگر معشوق زد زخم را مرهم از آن جو کش چنین پیکان بود چنگ در فرمان او زن عمر خود را زنده دار گر نه فردا روزگارت را به غم تاوان بود

سنایی » دیوان اشعار » قصاید » قصیدهٔ شمارهٔ ۵۹ - از راه پر مخافت عشق گوید سوز و شوق ملکی بر دلت آسان نشود تا بد و نیک جهان پیش تو یکسان نشود هیچ دریا نکشد زورق پندار تو را تا دو چشمت ز جگر مایه چو طوفان نشود در تماشای ره عشق نیابی تو درست تا ز نهمت چمنت کوه و بیابان نشود ای سنایی نزنی چنگ تو در پرده قرب تا به شمشیر بلا جان تو قربان نشود سخت پی سست بود در طلب کوی وصال هر که را مفرش او در ره حق جان نشود هر که را دل بود از شست لقا راست چو تیر خواب در دیده او جز سر پیکان نشود تا چو بستان نشوی پی سپر خلق ز حلم دلت از معرفت عشق چو بستان نشود گر ز اغیار همی سود پذیرد نظرت خیز تا شوق تو سرمایه عصیان نشود سست همت بود آن دیده هنوز از ره عشق که برون از تک اندیشه غولان نشود مرد باید که درین راه چو زد گامی چند بسته ای گردد چونان که پشیمان نشود سوز این حرف چنانش کند از شوق که گر غرق قلزم شود آن سوز به نقصان نشود مست آن راه چنان گردد کز سینه ش اگر غذی دوزخ سازی که پشیمان نشود چون ز میدان قضا تیر بلا گشت روان جان سپر سازد مردانه و پنهان نشود موکب جان ستدن چون بزند لشکر شوق او به جز بر فرس خاص به میدان نشود ای خدایی که به بازار عزیزان درت نرخ جان ها به جز از کف تو ارزان نشود آز بی بخش تو حقا که توانگر نشود گبر بی یاد تو والله که مسلمان نشود چون خردنامه نویسد ز سوی جان به دماغ جان بنپذیرد تا نام تو عنوان نشود من ثنا گویم خود کیست که از راه خرد چون بدید این کرم و عز که ثناخوان نشود آن عنایت ازلی باشد در حق خواص ور نه هر بیهده بی فضل به دیوان نشود گبر خواهد که بود طالب این کوی ولیک به تکلف هذیان آیت قرآن نشود هفت سیاره روانند ولیک از رفتن ماه در رفعت و در سیر چو کیوان نشود هر کسی علم همی خواند لیکن یک تن چون جمال الحکما بحر در افشان نشود پرده عصمت خواهد ز گناهان معصوم تا سنایی گه طاعت سوی عصیان نشود

سنایی » دیوان اشعار » قصاید » قصیدهٔ شمارهٔ ۵۹ - از راه پر مخافت عشق گوید سوز و شوق ملکی بر دلت آسان نشود تا بد و نیک جهان پیش تو یکسان نشود هیچ دریا نکشد زورق پندار تو را تا دو چشمت ز جگر مایه چو طوفان نشود در تماشای ره عشق نیابی تو درست تا ز نهمت چمنت کوه و بیابان نشود ای سنایی نزنی چنگ تو در پرده قرب تا به شمشیر بلا جان تو قربان نشود سخت پی سست بود در طلب کوی وصال هر که را مفرش او در ره حق جان نشود هر که را دل بود از شست لقا راست چو تیر خواب در دیده او جز سر پیکان نشود تا چو بستان نشوی پی سپر خلق ز حلم دلت از معرفت عشق چو بستان نشود گر ز اغیار همی سود پذیرد نظرت خیز تا شوق تو سرمایه عصیان نشود سست همت بود آن دیده هنوز از ره عشق که برون از تک اندیشه غولان نشود مرد باید که درین راه چو زد گامی چند بسته ای گردد چونان که پشیمان نشود سوز این حرف چنانش کند از شوق که گر غرق قلزم شود آن سوز به نقصان نشود مست آن راه چنان گردد کز سینه ش اگر غذی دوزخ سازی که پشیمان نشود چون ز میدان قضا تیر بلا گشت روان جان سپر سازد مردانه و پنهان نشود موکب جان ستدن چون بزند لشکر شوق او به جز بر فرس خاص به میدان نشود ای خدایی که به بازار عزیزان درت نرخ جان ها به جز از کف تو ارزان نشود آز بی بخش تو حقا که توانگر نشود گبر بی یاد تو والله که مسلمان نشود چون خردنامه نویسد ز سوی جان به دماغ جان بنپذیرد تا نام تو عنوان نشود من ثنا گویم خود کیست که از راه خرد چون بدید این کرم و عز که ثناخوان نشود آن عنایت ازلی باشد در حق خواص ور نه هر بیهده بی فضل به دیوان نشود گبر خواهد که بود طالب این کوی ولیک به تکلف هذیان آیت قرآن نشود هفت سیاره روانند ولیک از رفتن ماه در رفعت و در سیر چو کیوان نشود هر کسی علم همی خواند لیکن یک تن چون جمال الحکما بحر در افشان نشود پرده عصمت خواهد ز گناهان معصوم تا سنایی گه طاعت سوی عصیان نشود

سنایی » دیوان اشعار » قصاید » قصیدهٔ شمارهٔ ۶۰ - در مدح ناصح الملک کمال‌الدین شیخ الحرمین خطیب نوآبادی ای خدایی که رهیت افسر دو جهان نشود تا بر حسب تو فرش قدمش جان نشود چنگ در دامن مهر تو چگونه زند آنک مر ورا خدمت تو قید گریبان نشود سخت پی سست بود در طلب کوی تو آنک مرد را بادیه بر یاد تو بستان نشود هر که در جست لقایت نبود راست چو تیر خواب در دیده او جز سر پیکان نشود هر که جولانگه او حضرت پاکیزه تست هرگز از دور فلک بی سر و سامان نشود چون به میدان تو پیکان بلا گشت روان جان سپر سازد مردانه و پنهان نشود موکب جان ستدن چون بزند لشکر عشق او به جز بر فرس خاص به میدان نشود ای ره آموز که هر کو به تو ره یافت به تو هرگز اندر ره دین گمره و حیران نشود آنکه هستندهم افراشته فضل تو اند هرگز افراشته فضل تو ویران نشود ثمره بندگی از خاک درت می روبند تامگر کارکشان طعمه خذلان نشود کیسه ها دوخته بر درگهت از روی امید زان که بی لطف تو کس در خور غفران نشود گرسنه بوده و پنداشت بسر کرده راه از پذیرفتنشان یار و نگهبان نشود همه از حکم تو افکنده و برداشته اند ورنه از ذات کسی گبر و مسلمان نشود گبر خواهد که بود طالب کوی تو ولیک بتکلف هذیان آیت قرآن نشود هفت سیاره روانند و لیک از رفتن ماه در رفعت و در جرم چو کیوان نشود هر کسی علم همی خواند لیکن یک تن چون جمال الحکما بحر درافشان نشود آن منبه که ز تنبیه وی اندر همه عمر هیچ دل در ره دین معدن عصیان نشود آنکه گه گه کف او بیند ابر از خجلی باز گردد ز هوا مایل باران نشود آنکه در درد بماندی ز بلای شیطان هر کرا مجلس او آیت درمان نشود کند باید به جفا دیده و دندان کسی چاکر او ز بن سی و دو دندان نشود نایب جاه پیمبر تویی امروز و کسی مبتدع باشد کت چاکر فرمان نشود به گل افشان ارم ماند آن مجلس تو مجلسش خرم و خوش جز به گل افشان نشود ای بها گیر دری کز سخن چون گهرت نرخ جانها به جز از گفت تو ارزان نشود هر که شاگرد تو باشد به گه خواندن علم هرگز آن خاطر او دفتر نسیان نشود نامه عقل به یک لحظه بنپذیرد جان تا برآن نامه او نام تو عنوان نشود معده حرص که شد تافته از تف نیاز جز سوی مایده جود تو مهمان نشود نیست یک ملحد و یک مبتدع اندر آفاق که وی از حجت و نام تو هراسان نشود شد نو آباد چو بستان ز جمال تو و خود آن چه جایست که از فر تو بستان نشود به دعا خواست همی اهل نوآباد ترا زان که بی پند تو می خلق به سامان نشود چون ز آرایش کوی تو شود شاد فلک آن که باشد که ز گفتار تو شادان نشود خاصه شهر غلامان تو گشتند چه باک ار مرید تو همه عامه فراوان نشود دیو گریان نشود تا به سخن بر کرسی آن لب پر شکر و در تو خندان نشود سخن راست همی گویی بی روی و به حشر رو که بر تو سخنت حجت و برهان نشود نیست عالم چو تو در هیچ نواحی و کسی صدق این قول چه داند که خراسان نشود مردم از جهد شود عالم نز جامه و لاف جاهل از کسوت و لاف افسر کیهان نشود هر که بیدار نباشد شبی از جهد چو چرخ روز دیگر به سخن شمس درافشان نشود سست گفتار بود درگه پیری در علم هر که در کودکی از جهد سخندان نشود اندر آن تیغ چه تیزی بود از جهد که آن سالها برگذرد کایچ سرافشان نشود علم داری شرف و قدر بجوی ار نه مجوی زان که بی فضل هر ابله سوی دیوان نشود علم باید که کند جای تو کرسی و صدور ورنه از طور کسی موسی عمران نشود معجز موسی داری که کنی ثعبان چوب ور نه صد چوب بینداز که ثعبان نشود علم شمس همی باید و تاثیر فلک ور نه هر پیشه به یک نور همی کان نشود ای چنان در خور هر مدح که مداح ترا شعر در مدحت تو مایه بهتان نشود من ثناخوان توام کیست که از روی خرد چون بدید آن شرف و عز ثناخوان نشود جامه عیدی من باید از این مجلسیانت لیک بی گفت تو اینکار به سامان نشود تا فلک در ضرر و نفع چو گوهر نبود تا پری در عمل و چهر چو شیطان نشود منبر نو به نوآباد مبارک بادت تا به جز حاسد تو پر غم و احزان نشود باد بر درگه یزدانت قبول از پی آنک بنده بر هیچ دری چون در یزدان نشود

سنایی » دیوان اشعار » قصاید » قصیدهٔ شمارهٔ ۶۰ - در مدح ناصح الملک کمال‌الدین شیخ الحرمین خطیب نوآبادی ای خدایی که رهیت افسر دو جهان نشود تا بر حسب تو فرش قدمش جان نشود چنگ در دامن مهر تو چگونه زند آنک مر ورا خدمت تو قید گریبان نشود سخت پی سست بود در طلب کوی تو آنک مرد را بادیه بر یاد تو بستان نشود هر که در جست لقایت نبود راست چو تیر خواب در دیده او جز سر پیکان نشود هر که جولانگه او حضرت پاکیزه تست هرگز از دور فلک بی سر و سامان نشود چون به میدان تو پیکان بلا گشت روان جان سپر سازد مردانه و پنهان نشود موکب جان ستدن چون بزند لشکر عشق او به جز بر فرس خاص به میدان نشود ای ره آموز که هر کو به تو ره یافت به تو هرگز اندر ره دین گمره و حیران نشود آنکه هستندهم افراشته فضل تو اند هرگز افراشته فضل تو ویران نشود ثمره بندگی از خاک درت می روبند تامگر کارکشان طعمه خذلان نشود کیسه ها دوخته بر درگهت از روی امید زان که بی لطف تو کس در خور غفران نشود گرسنه بوده و پنداشت بسر کرده راه از پذیرفتنشان یار و نگهبان نشود همه از حکم تو افکنده و برداشته اند ورنه از ذات کسی گبر و مسلمان نشود گبر خواهد که بود طالب کوی تو ولیک بتکلف هذیان آیت قرآن نشود هفت سیاره روانند و لیک از رفتن ماه در رفعت و در جرم چو کیوان نشود هر کسی علم همی خواند لیکن یک تن چون جمال الحکما بحر درافشان نشود آن منبه که ز تنبیه وی اندر همه عمر هیچ دل در ره دین معدن عصیان نشود آنکه گه گه کف او بیند ابر از خجلی باز گردد ز هوا مایل باران نشود آنکه در درد بماندی ز بلای شیطان هر کرا مجلس او آیت درمان نشود کند باید به جفا دیده و دندان کسی چاکر او ز بن سی و دو دندان نشود نایب جاه پیمبر تویی امروز و کسی مبتدع باشد کت چاکر فرمان نشود به گل افشان ارم ماند آن مجلس تو مجلسش خرم و خوش جز به گل افشان نشود ای بها گیر دری کز سخن چون گهرت نرخ جانها به جز از گفت تو ارزان نشود هر که شاگرد تو باشد به گه خواندن علم هرگز آن خاطر او دفتر نسیان نشود نامه عقل به یک لحظه بنپذیرد جان تا برآن نامه او نام تو عنوان نشود معده حرص که شد تافته از تف نیاز جز سوی مایده جود تو مهمان نشود نیست یک ملحد و یک مبتدع اندر آفاق که وی از حجت و نام تو هراسان نشود شد نو آباد چو بستان ز جمال تو و خود آن چه جایست که از فر تو بستان نشود به دعا خواست همی اهل نوآباد ترا زان که بی پند تو می خلق به سامان نشود چون ز آرایش کوی تو شود شاد فلک آن که باشد که ز گفتار تو شادان نشود خاصه شهر غلامان تو گشتند چه باک ار مرید تو همه عامه فراوان نشود دیو گریان نشود تا به سخن بر کرسی آن لب پر شکر و در تو خندان نشود سخن راست همی گویی بی روی و به حشر رو که بر تو سخنت حجت و برهان نشود نیست عالم چو تو در هیچ نواحی و کسی صدق این قول چه داند که خراسان نشود مردم از جهد شود عالم نز جامه و لاف جاهل از کسوت و لاف افسر کیهان نشود هر که بیدار نباشد شبی از جهد چو چرخ روز دیگر به سخن شمس درافشان نشود سست گفتار بود درگه پیری در علم هر که در کودکی از جهد سخندان نشود اندر آن تیغ چه تیزی بود از جهد که آن سالها برگذرد کایچ سرافشان نشود علم داری شرف و قدر بجوی ار نه مجوی زان که بی فضل هر ابله سوی دیوان نشود علم باید که کند جای تو کرسی و صدور ورنه از طور کسی موسی عمران نشود معجز موسی داری که کنی ثعبان چوب ور نه صد چوب بینداز که ثعبان نشود علم شمس همی باید و تاثیر فلک ور نه هر پیشه به یک نور همی کان نشود ای چنان در خور هر مدح که مداح ترا شعر در مدحت تو مایه بهتان نشود من ثناخوان توام کیست که از روی خرد چون بدید آن شرف و عز ثناخوان نشود جامه عیدی من باید از این مجلسیانت لیک بی گفت تو اینکار به سامان نشود تا فلک در ضرر و نفع چو گوهر نبود تا پری در عمل و چهر چو شیطان نشود منبر نو به نوآباد مبارک بادت تا به جز حاسد تو پر غم و احزان نشود باد بر درگه یزدانت قبول از پی آنک بنده بر هیچ دری چون در یزدان نشود

سنایی » دیوان اشعار » قصاید » قصیدهٔ شمارهٔ ۶۱ - نه هر که به طور رود موسی عمران شود تا بد و نیک جهان پیش تو یکسان نشود کفر در دیده انصاف تو پنهان نشود تا چو بستان نشوی پی سپر خلق ز شوق دلت از شوق ملک روضه و بستان نشود تا مهیا نشوی حال تو نیکو نشود تا پریشان نشوی کار به سامان نشود تا تو در دایره فقر فرو ناری سر خانه حرص تو و آز تو ویران نشود تا تو خوشدل نشوی در پی دلبر نرسی تا که از جان نبری جفت تو جانان نشود هر که در مصر شود یوسف چاهی نبود و آنکه بر طور شود موسی عمران نشود تو چنان واله نانی ز حریصی که اگر جان شود خالی از جسم تو یک نان نشود صد نمازت بشود باک نداری به جوی چست می باشی تا خدمت سلطان نشود راه مخلوقان گیری و نیندیشی هیچ دیو بر تخت سلیمان چو سلیمان نشود دامن عشق نگهدار که در دیده عقل سرو آزاد تو جز خار مغیلان نشود مرد باید که سخندان بود و نکته شناس تا چو می گوید از آن گفته پشیمان نشود گر فرشته بزند راه تو شیطان تو اوست دیو دیوان تو با دیو به زندان نشود بی خود از هیچ به کفر آیی و این نیست عظیم با خود از هیچ به دین آیی و درمان نشود دست بتگر ببر و زینت بتخانه بسوز گر بت نفس و هوای تو مسلمان نشود کم زن بد دل یک لخت به عذرا نزند عاشق مصلح در مصلحت جان نشود خانه سودا ویران کن و آسان بنشین حامل عاقل با زیره به کرمان نشود خواجه گر مردی زین نکته برون آی و مپای صوفی صافی در خدمت دهقان نشود گر تو رنگ آوری و طیره شوی غم نخورم سنگ اگر لعل شود جز به بدخشان نشود در سراپرده فقر آی و ز اوباش مترس سینه جاهل جز غارت شیطان نشود شربت از دست سنایی خور و ایمن می باش زان که گاه طمع او بر در خصمان نشود سنایی » دیوان اشعار » قصاید » قصیدهٔ شمارهٔ ۶۲ - در عزت عزلت و قناعت گوید درین مقام طرب بی تعب نخواهی دید که جای نیک و بدست و سرای پاک و پلید مدار امید ز دهر دو رنگ یک رنگی که خار جفت گلست و خمار جفت نبید به عیش ناخوش او در زمانه تن در ده که در طویله او با شبه است مروارید ز دور هفت رونده طمع مدار ثبات میان چار مخالف مجوی عیش لذیذ که دیدی از بنی آدم که بر سریر سرور دو دم کشید کز آن صد هزار غم نچشید به شهوتی که برانی چه خوش بوی که همی ز جانت کم شود آن یک دو قطره کز تو چکید نگر چه شوخ جهانیست زان که جفت از جفت خوشی نیافت که تا پاره ای ز جان نبرید چو دل نهادی بر نور روز هم در وقت زمانه گوید خیز و نماز شام رسید چو باز در شب تاری خوشت بباید خفت خروس گوید برجه که نور صبح دمید دو دوست چون بهم آیند همچو پره و قفل که تا دمی رخ هجرانشان نباید دید همی بناگه بینی گرانی اندر حال بیاید و به میانشان فرو خزد چو کلید درین زمانه که دیو از ضعیفی مردم همی سلاح ز لاحول سازد و تعویذ کسی که عزت عزلت نیافت هیچ نیافت کسی که ریو قناعت ندید هیچ ندید کسی که شاخ حقیقت گرفت بد نگرفت کسی که راه شریعت گزید بد نگزید رهی خوشست ولیکن ز جهل خواجه همی خوشی نیابد ازو همچنان که خار از خید برین سنا نرسد مرد تا سنایی وار روان پاکش ازین آشیانه بر نپرید

سنایی » دیوان اشعار » قصاید » قصیدهٔ شمارهٔ ۶۱ - نه هر که به طور رود موسی عمران شود تا بد و نیک جهان پیش تو یکسان نشود کفر در دیده انصاف تو پنهان نشود تا چو بستان نشوی پی سپر خلق ز شوق دلت از شوق ملک روضه و بستان نشود تا مهیا نشوی حال تو نیکو نشود تا پریشان نشوی کار به سامان نشود تا تو در دایره فقر فرو ناری سر خانه حرص تو و آز تو ویران نشود تا تو خوشدل نشوی در پی دلبر نرسی تا که از جان نبری جفت تو جانان نشود هر که در مصر شود یوسف چاهی نبود و آنکه بر طور شود موسی عمران نشود تو چنان واله نانی ز حریصی که اگر جان شود خالی از جسم تو یک نان نشود صد نمازت بشود باک نداری به جوی چست می باشی تا خدمت سلطان نشود راه مخلوقان گیری و نیندیشی هیچ دیو بر تخت سلیمان چو سلیمان نشود دامن عشق نگهدار که در دیده عقل سرو آزاد تو جز خار مغیلان نشود مرد باید که سخندان بود و نکته شناس تا چو می گوید از آن گفته پشیمان نشود گر فرشته بزند راه تو شیطان تو اوست دیو دیوان تو با دیو به زندان نشود بی خود از هیچ به کفر آیی و این نیست عظیم با خود از هیچ به دین آیی و درمان نشود دست بتگر ببر و زینت بتخانه بسوز گر بت نفس و هوای تو مسلمان نشود کم زن بد دل یک لخت به عذرا نزند عاشق مصلح در مصلحت جان نشود خانه سودا ویران کن و آسان بنشین حامل عاقل با زیره به کرمان نشود خواجه گر مردی زین نکته برون آی و مپای صوفی صافی در خدمت دهقان نشود گر تو رنگ آوری و طیره شوی غم نخورم سنگ اگر لعل شود جز به بدخشان نشود در سراپرده فقر آی و ز اوباش مترس سینه جاهل جز غارت شیطان نشود شربت از دست سنایی خور و ایمن می باش زان که گاه طمع او بر در خصمان نشود سنایی » دیوان اشعار » قصاید » قصیدهٔ شمارهٔ ۶۲ - در عزت عزلت و قناعت گوید درین مقام طرب بی تعب نخواهی دید که جای نیک و بدست و سرای پاک و پلید مدار امید ز دهر دو رنگ یک رنگی که خار جفت گلست و خمار جفت نبید به عیش ناخوش او در زمانه تن در ده که در طویله او با شبه است مروارید ز دور هفت رونده طمع مدار ثبات میان چار مخالف مجوی عیش لذیذ که دیدی از بنی آدم که بر سریر سرور دو دم کشید کز آن صد هزار غم نچشید به شهوتی که برانی چه خوش بوی که همی ز جانت کم شود آن یک دو قطره کز تو چکید نگر چه شوخ جهانیست زان که جفت از جفت خوشی نیافت که تا پاره ای ز جان نبرید چو دل نهادی بر نور روز هم در وقت زمانه گوید خیز و نماز شام رسید چو باز در شب تاری خوشت بباید خفت خروس گوید برجه که نور صبح دمید دو دوست چون بهم آیند همچو پره و قفل که تا دمی رخ هجرانشان نباید دید همی بناگه بینی گرانی اندر حال بیاید و به میانشان فرو خزد چو کلید درین زمانه که دیو از ضعیفی مردم همی سلاح ز لاحول سازد و تعویذ کسی که عزت عزلت نیافت هیچ نیافت کسی که ریو قناعت ندید هیچ ندید کسی که شاخ حقیقت گرفت بد نگرفت کسی که راه شریعت گزید بد نگزید رهی خوشست ولیکن ز جهل خواجه همی خوشی نیابد ازو همچنان که خار از خید برین سنا نرسد مرد تا سنایی وار روان پاکش ازین آشیانه بر نپرید

سنایی » دیوان اشعار » قصاید » قصیدهٔ شمارهٔ ۶۳ - در مدح بهرامشاه قصه یوسف مصری همه در چاه کنید ترک خندان لب من آمد هین راه کنید آفتاب آمد و چون زهره به عشرت بنشست پیش زهره بچه زهره سخن ماه کنید سخن حور و بهشت و مه و مهر شب و روز چون بدیدید جمالش همه کوتاه کنید نطع را اسب و پیاده رخ و پیل و فرزین همه هیچند شما قبله رخ شاه کنید اول وقت نمازست نماز آریدش پیش کز کاهلی بیهده بیگاه کنید از پی خدمت آن سیمتن خرگاهی همگی خویش کمربند چو خرگاه کنید بندگی درگه او را ز برای دل ما سبب خواجگی و مرتبت و جاه کنید آه را خامش دارید به درد و غم او ناکسان را ز ره آه چه آگاه کنید آفت آینه آهست شما از سر عجز پیش آن روی چو آیینه چرا آه کنید اسم هر قدر که بی دولت او غدر نهید نام هر جاه بر دولت او چاه کنید همه کوهید ولیک از پی آمیزش او مسکن زلف دوتاهش دل یکتاه کنید دل مسکین خود ار مشکین خواهید همی لقب او طرب افزای و تعب گاه کنید چون غزلهای سنایی ز پی مجلس انس خویشتن پیش دو بیجاده او کاه کنید چشمتان از رخش آنگاه خورد بر که شما سرمه از گرد سم اسب شهنشاه کنید شاه بهرامشه آن شه که جزو هر که شهست خدمتش نز سر طوع از سر اکراه کنید شهرهی را که برو مرکب او گام نهد از پی جان غذاجوی چراگاه کنید سنایی » دیوان اشعار » قصاید » قصیدهٔ شمارهٔ ۶۴ ای حریفان ما نه زین دستیم دستی برنهید باده مان خوشتر دهید و نقلمان خوشتر نهید بام ما دیگر زنید و شام ما دیگر پزید نام ما دیگر کنید و دام ما دیگر نهید هر کسی را جام او با جان او یکسان کنید هر کسی را نقل او با عقل او همبر نهید چند از شش سوی یک دم چار بالشهای ما بر فراز تارک نه چرخ و هفت اختر نهید عیسی و خر هر دو اندر مجلس ما حاضرند کوه بر عیسی برید و کاه پیش خر نهید مجلس آزادگان را از گرانان چاره نیست هین که آمد خام دیگر دیگ دیگر برنهید خنجر نو بر سر بهرام ناچخ زن زنید زخمه نو بر کف ناهید خنیاگر نهید هین که عالم سر به سر طوفان نااهلان گرفت رخ سوی عصمت سرای نوح پیغمبر نهید هر که را رنگیست همچو نیل در آب افکنید هر که را بوییست همچون عود بر آذر نهید نفس را چون بر جگر آبیست آتش در زنید عقل را چون بر کله پشمیست بندش بر نهید ور درین مجلس شما عاشق تر از شمع و می اید پس چو شمع و می قدم در آب و آتش در نهید می قبای آتشین دارد شما در بر کشید شمع تاج آتشین دارد شما بر سر نهید ناحفاظیرا چو سگ ار تاختید از پیش در آن گه با یار آهو چشم برتر بر نهید چون ز روی هستی از من در من ایمانی نماند گر مسلمانید یک ره نام من کافر نهید ور سنایی همچو زنجیرست در حلق شما حلق او گیرید چون حلقه برون در نهید

سنایی » دیوان اشعار » قصاید » قصیدهٔ شمارهٔ ۶۳ - در مدح بهرامشاه قصه یوسف مصری همه در چاه کنید ترک خندان لب من آمد هین راه کنید آفتاب آمد و چون زهره به عشرت بنشست پیش زهره بچه زهره سخن ماه کنید سخن حور و بهشت و مه و مهر شب و روز چون بدیدید جمالش همه کوتاه کنید نطع را اسب و پیاده رخ و پیل و فرزین همه هیچند شما قبله رخ شاه کنید اول وقت نمازست نماز آریدش پیش کز کاهلی بیهده بیگاه کنید از پی خدمت آن سیمتن خرگاهی همگی خویش کمربند چو خرگاه کنید بندگی درگه او را ز برای دل ما سبب خواجگی و مرتبت و جاه کنید آه را خامش دارید به درد و غم او ناکسان را ز ره آه چه آگاه کنید آفت آینه آهست شما از سر عجز پیش آن روی چو آیینه چرا آه کنید اسم هر قدر که بی دولت او غدر نهید نام هر جاه بر دولت او چاه کنید همه کوهید ولیک از پی آمیزش او مسکن زلف دوتاهش دل یکتاه کنید دل مسکین خود ار مشکین خواهید همی لقب او طرب افزای و تعب گاه کنید چون غزلهای سنایی ز پی مجلس انس خویشتن پیش دو بیجاده او کاه کنید چشمتان از رخش آنگاه خورد بر که شما سرمه از گرد سم اسب شهنشاه کنید شاه بهرامشه آن شه که جزو هر که شهست خدمتش نز سر طوع از سر اکراه کنید شهرهی را که برو مرکب او گام نهد از پی جان غذاجوی چراگاه کنید سنایی » دیوان اشعار » قصاید » قصیدهٔ شمارهٔ ۶۴ ای حریفان ما نه زین دستیم دستی برنهید باده مان خوشتر دهید و نقلمان خوشتر نهید بام ما دیگر زنید و شام ما دیگر پزید نام ما دیگر کنید و دام ما دیگر نهید هر کسی را جام او با جان او یکسان کنید هر کسی را نقل او با عقل او همبر نهید چند از شش سوی یک دم چار بالشهای ما بر فراز تارک نه چرخ و هفت اختر نهید عیسی و خر هر دو اندر مجلس ما حاضرند کوه بر عیسی برید و کاه پیش خر نهید مجلس آزادگان را از گرانان چاره نیست هین که آمد خام دیگر دیگ دیگر برنهید خنجر نو بر سر بهرام ناچخ زن زنید زخمه نو بر کف ناهید خنیاگر نهید هین که عالم سر به سر طوفان نااهلان گرفت رخ سوی عصمت سرای نوح پیغمبر نهید هر که را رنگیست همچو نیل در آب افکنید هر که را بوییست همچون عود بر آذر نهید نفس را چون بر جگر آبیست آتش در زنید عقل را چون بر کله پشمیست بندش بر نهید ور درین مجلس شما عاشق تر از شمع و می اید پس چو شمع و می قدم در آب و آتش در نهید می قبای آتشین دارد شما در بر کشید شمع تاج آتشین دارد شما بر سر نهید ناحفاظیرا چو سگ ار تاختید از پیش در آن گه با یار آهو چشم برتر بر نهید چون ز روی هستی از من در من ایمانی نماند گر مسلمانید یک ره نام من کافر نهید ور سنایی همچو زنجیرست در حلق شما حلق او گیرید چون حلقه برون در نهید

سنایی » دیوان اشعار » قصاید » قصیدهٔ شمارهٔ ۶۵ - در مدح تاج العصر حسن عجایبی به حسن زشت طالع از طالعت عجایب تر کس ندیدی عجایب دیگر گه به چرخت برد چو قصد دعا گه به خاک آردت چو عزم قدر گه به دستت ببندد از دل پای گه به مهرت ببندد از دل سر گه برهنه ت کند چو آبان شاخ گه بپوشاندت چو آب شجر شجری کرد مر ترا از فضل پس بگسترد پیشت از آن بر قوتی دارد این سخن بی فعل زینتی دارد این چمن بی فر زان که مر آفتاب دولت را هست روزی درین درخت نظر تا نبیند ازو عدوت نشان تا ببیند ازو ولیت ثمر کرده علمت فلک نمونه جهل کرده نفعت جهان نتیجه ضر سخنی گویمت برادروار گر نیوشی و داریم باور عبره کرده سپهر حکمت را چون نگیری ز روزگار عبر در خرابات کم گذر چونه ای چون مزاج شراب آلت شر مکن از کعبتین نرد و قدح با له و منک عمر خویش هدر چون همی بازی و همی مانی بخت بد را بباز بر اختر پیش هر دون مکن چو چنبر پشت پای هر سفله را مگیر چو در که میانه تهی ست گاه سخا سخن دون و سفله چون چنبر نزد دونان حدیث می مگذار پیش حران ز جام می مگذر تا نباشی برین سبک چون جان تا نباشی بر آن گران چو جگر یار دونان همی بوی چون جهل عاقلان زان کنند از تو حذر یکسو افکن ز طبع بی نفسی تات باشد چو روح قدر و خطر دانی از عیبها چو غیب عیان داری از علمها چو عقل خبر نعمتت نی و همتت بی حد دولتت نی و حکمتت بی مر حکمتت را ز فکر تست مزاج خاطرت را ز دانشست گهر دوری از جهل همچو علم علی پاکی از جور همچو عدل عمر شعر تو سحر هست لیک ترا بخت تو هست همچو وقت سحر ماند اندیشه تو زیر قدم گهر طبع تو چو اسکندر ز آب انگور نار طبع مکش ز آتش باده آب روی مبر سوی بالا گرای همچو شرار گرد پستی مگرد همچو مطر خامه هر جای چون قضا به مباز جامه هر وقت چون قدر به مدر همچو نکبا ازین وآن مربای همچو نرگس در این و آن منگر ز اندرون کژ مباش چون زنجیر تا نمانی برون چو حلقه در هر بنان را مباش همچو قلم هر میان را مباش همچو کمر گرد حران در آی همچو سخای سوی مردان گرای همچو هنر نزد ایشان مباش چون کاسه پیش ایشان مگرد چون ساغر تن خویش از سر کهان در دزد جان خویش از می مهان پرور گرچه فسقست هر دو ز اصل ولیک هم بجای خود آخر اولاتر اینک ار چه به طبع یکسانند در تفاوت به یک مکان بنگر گشته با باد سخت خانه خیر مانده بی آب سست آلت غر طبع داری نهاده گردون نظم داری نتیجه کوثر خاطری در نثار چون دریا فکرتی تیز رای چون آذر چه شد ار هست ظاهرت عریان باطنت دارد از هنر زیور از برون گرچه هست عریان بحر از درون هست فرشش از گوهر کمر گوهرین کجا یابی چون دو سر نیستی چو دو پیکر زان زیادت پذیری و نقصان که تو یک رویه ای بسان قمر بی زر و سیمی ای برادر از آنک شوخ چشمیت نیست چون عبهر چشمه خور چو می بپوشد ابر نه برهنه بهست چشمه خور بصر حکمتی برهنه بهی زان که پوشیده نیک نیست بصر هستی ای تاج عصر میر سخن از دلیل و حدیث پیغمبر لیکن این آبگون آتش بار کردت از خاک تخت و باد افسر زان چنینست جامه جانت که تو آب و هوایی از رخ و فر پس نه آب و هوای صافی راست تختش از خاک و خانه از صرصر لقبت گرچه هست زشت حسن هستی از هر چه هست نیکوتر خادمانند نامشان کافور لیک رخشان سیه تر از عنبر مهر بهتر ز ماه لیک به لفظ ماده آمد یکی و دیگر نر چنگ در شاخ هر مهی میزن تو چه دانی ز بخت بوک و مگر باشد از نار طبع یابی نور باشد از شاخ فضل یابی بر ورنه بگذار زان که می گذرد خیر چون شر و منفعت چون ضر چون تو دانا بسیست گرد جهان تنگدل زین سپهر پهناور آن حسن را به زهر کشت مدار تو مدار از زمانه طعم شکر تا همی چرخ پیر عمر خورد از جوانی و عمر خود برخور

سنایی » دیوان اشعار » قصاید » قصیدهٔ شمارهٔ ۶۵ - در مدح تاج العصر حسن عجایبی به حسن زشت طالع از طالعت عجایب تر کس ندیدی عجایب دیگر گه به چرخت برد چو قصد دعا گه به خاک آردت چو عزم قدر گه به دستت ببندد از دل پای گه به مهرت ببندد از دل سر گه برهنه ت کند چو آبان شاخ گه بپوشاندت چو آب شجر شجری کرد مر ترا از فضل پس بگسترد پیشت از آن بر قوتی دارد این سخن بی فعل زینتی دارد این چمن بی فر زان که مر آفتاب دولت را هست روزی درین درخت نظر تا نبیند ازو عدوت نشان تا ببیند ازو ولیت ثمر کرده علمت فلک نمونه جهل کرده نفعت جهان نتیجه ضر سخنی گویمت برادروار گر نیوشی و داریم باور عبره کرده سپهر حکمت را چون نگیری ز روزگار عبر در خرابات کم گذر چونه ای چون مزاج شراب آلت شر مکن از کعبتین نرد و قدح با له و منک عمر خویش هدر چون همی بازی و همی مانی بخت بد را بباز بر اختر پیش هر دون مکن چو چنبر پشت پای هر سفله را مگیر چو در که میانه تهی ست گاه سخا سخن دون و سفله چون چنبر نزد دونان حدیث می مگذار پیش حران ز جام می مگذر تا نباشی برین سبک چون جان تا نباشی بر آن گران چو جگر یار دونان همی بوی چون جهل عاقلان زان کنند از تو حذر یکسو افکن ز طبع بی نفسی تات باشد چو روح قدر و خطر دانی از عیبها چو غیب عیان داری از علمها چو عقل خبر نعمتت نی و همتت بی حد دولتت نی و حکمتت بی مر حکمتت را ز فکر تست مزاج خاطرت را ز دانشست گهر دوری از جهل همچو علم علی پاکی از جور همچو عدل عمر شعر تو سحر هست لیک ترا بخت تو هست همچو وقت سحر ماند اندیشه تو زیر قدم گهر طبع تو چو اسکندر ز آب انگور نار طبع مکش ز آتش باده آب روی مبر سوی بالا گرای همچو شرار گرد پستی مگرد همچو مطر خامه هر جای چون قضا به مباز جامه هر وقت چون قدر به مدر همچو نکبا ازین وآن مربای همچو نرگس در این و آن منگر ز اندرون کژ مباش چون زنجیر تا نمانی برون چو حلقه در هر بنان را مباش همچو قلم هر میان را مباش همچو کمر گرد حران در آی همچو سخای سوی مردان گرای همچو هنر نزد ایشان مباش چون کاسه پیش ایشان مگرد چون ساغر تن خویش از سر کهان در دزد جان خویش از می مهان پرور گرچه فسقست هر دو ز اصل ولیک هم بجای خود آخر اولاتر اینک ار چه به طبع یکسانند در تفاوت به یک مکان بنگر گشته با باد سخت خانه خیر مانده بی آب سست آلت غر طبع داری نهاده گردون نظم داری نتیجه کوثر خاطری در نثار چون دریا فکرتی تیز رای چون آذر چه شد ار هست ظاهرت عریان باطنت دارد از هنر زیور از برون گرچه هست عریان بحر از درون هست فرشش از گوهر کمر گوهرین کجا یابی چون دو سر نیستی چو دو پیکر زان زیادت پذیری و نقصان که تو یک رویه ای بسان قمر بی زر و سیمی ای برادر از آنک شوخ چشمیت نیست چون عبهر چشمه خور چو می بپوشد ابر نه برهنه بهست چشمه خور بصر حکمتی برهنه بهی زان که پوشیده نیک نیست بصر هستی ای تاج عصر میر سخن از دلیل و حدیث پیغمبر لیکن این آبگون آتش بار کردت از خاک تخت و باد افسر زان چنینست جامه جانت که تو آب و هوایی از رخ و فر پس نه آب و هوای صافی راست تختش از خاک و خانه از صرصر لقبت گرچه هست زشت حسن هستی از هر چه هست نیکوتر خادمانند نامشان کافور لیک رخشان سیه تر از عنبر مهر بهتر ز ماه لیک به لفظ ماده آمد یکی و دیگر نر چنگ در شاخ هر مهی میزن تو چه دانی ز بخت بوک و مگر باشد از نار طبع یابی نور باشد از شاخ فضل یابی بر ورنه بگذار زان که می گذرد خیر چون شر و منفعت چون ضر چون تو دانا بسیست گرد جهان تنگدل زین سپهر پهناور آن حسن را به زهر کشت مدار تو مدار از زمانه طعم شکر تا همی چرخ پیر عمر خورد از جوانی و عمر خود برخور

سنایی » دیوان اشعار » قصاید » قصیدهٔ شمارهٔ ۶۶ - در مدح خواجه محمدبن خواجه عمر دوش سرمست نگارین من آن طرفه پسر با یکی پیرهن زورقیی طرفه به سر از سر کوی فرود آمد متواری وار کرده از غایت دلتنگی ازین گونه خطر ماه غماز شده از دو لبش بوسه ربای باد عطار شده بر دو رخش حلقه شمر کوه از آن کله بگشاده و از غایت لطف ماه بر چرخ شده بسته آن سینه و بر چست بنشسته بر اندام لطیف چو خورش از لطیفی و تری پیرهن توزی تر خط مشکین بر آن عارض کافور نهاد چون بدیدم جگرم خون شد و خونم چو جگر گرچه بس نادره کاریست که خون گردد مشک لیک مشکی که جگر خون کند این نادره تر سرگران از می و چون باد همی رفت و جز او من سبک پای ندیدم که گران دارد سر جعد ژولیده و پرورده ز سه یکی لاله زلف شوریده و پژمرده ز مستی عبهر می نمود از سر مستی و طرب هر ساعت سی و دو تابش پروین ز سهیل و ز قمر خواست کز پیش درم بگذرد از بی خبری چون چنان دید ز غم شد دل من زیر و زبر بانگ برداشتم از غایت نومیدی و عشق گفتم ای عشوه فروشنده انگارده خر از خداوند نترسی که بدین حال مرا بگذاری و کنی از در من بنده گذر چون شنید این ز نکو عهدی و از گوهر پاک آمد و کرد درین چهره من نیک نظر پشت خم داد و نهاد از قبل خدمت و عذر روی افروخته از شرم بر آستانه در گفت معذور همی دار که گر نیستی از پی بیم ولی نعمت و تهدید پدر همچنان چون پدر از زر کمری بست مرا کردمی گرد تو از دست خود از سیم کمر شادمان گشتم از آن عذر و گرفتمش کنار همچو تنگ شکر و خرمن گل تنگ به بر جان و دل زیر قدمهاش نشاندم زین شکر خود بر آن چهره هزاران دل و جان را چه خطر اندرین بود که از نازکی و مستی و شرم خواب مستانه در آن لحظه در آورد حشر سر بر آنجای نهاد آن سمن تازه که بود صد شب اندر غمش از اشک دو چشمم چو شمر او چو تنگ شکر و گشته سراسیمه ز خواب من چون طوطی شده بی خواب در اندیشه خور او شده طاق به آرام و من از بوسه زدن بر دو چشم و دو لبش تا به سحر جفت سهر خواب زاید اگر از شکر و بادام چرا خوابم از دیده ببرد از در بادام و شکر خود که داند که در آن نیم شب از مستی او تا چه برداشتم از بوسه و هر چیزی بر نرم نرم از سمن آن نرگس پر خواب گشاد ژاله ژاله عرق از لاله او کرد اثر رویش از خاک چو برداشتم از خوی شده بود لاله برگش چو گل نم زده در وقت سحر بوسه بر دو لب من داد همی از پی عذر آنت شرمنده نگار آنت شکر بوسه پسر آنت خوش خرمی و عیش که من دیدم دوش چه حدیثی ست که امروزم از آن خرم تر دوش از یار بدم خرم و امروز شدم از رخ خواجه محمد پسر خواجه عمر آنکه تا دست سخا بر همه عالم بگشاد به بدی بسته شدست ساحت ما پای قدر آن سخن سنج شهی کو چو دو بسد بگشاد خانه عقل دو صد کله ببندد ز درر مایه ور گشته ز اسباب دلش خرد و بزرگ سودها کرده ز تاثیر کفش ماده و نر پایه مرتبتش را چو ملک نیست قیاس عرصه مکرمتش را چو فلک نیست عبر خاطرش سر ملک در فلک آینه گون همچنان بیند چون دیده در آیینه صور جنیان زان همه از شرم نهانند که هیچ به ز خود روی ندیدند چنو ز اهل بشر جزوی از خشم وی ار بر فلک افتد به خطا نار کلی شود از هیبت او خاکستر آتش عزمش اگر قصد کند سوی هوا چنبر چرخ بسوزد به یک آسیب شرر شمت حزمش اگر باد برد تحفه به ابر در شود در شکم ابر هوا قطره مطر ای بهی روی ز سعی تو گه بزم سخا وی قوی پشت ز عون تو گه رزم ظفر پسری چون تو نزادند درین شش روزن هفت سیاره و نه دایره و چار گهر هرگز از جود تو نگرفت کس اندازه آز هرگز از خیر تو نشنید کس آوازه شر کلک و گفتار تو پیرایه فضلست و محل لفظ و دیدار تو سرمایه سمعست و بصر شبهی دارد کلک تو به شحنه تقدیر که چنو عنصر نفع آمد و ارکان ضرر عرض او چون عرض جوهر صفرا گه رنگ فرق او چون عرض جوهر سودا به فکر گر نه سالار هنرمندی بودی هرگز نزد سالار شهنشاه نبودیش خطر خاطری داری و فهمی که به یک لحظه کنند تخته قسمت تقدیر خداوند از بر ای جوان بخت نبینی که برین فضل مرا به چسان این فلک پیر گرفته ست به حر مدح گوییم که در تربیت خاطر و طبع در همه عالم امروز چو من نیست دگر طوق دارند عدو پیش درم فاخته وار تام دیدند ز خاطر شجر پر ز ثمر غوک را جامه بهری جوی و من از شرم عدو روزها گشته چو خفاش مرا خانه ستر لیک بی برگ و نوا مانده ام از گردش چرخ همچو طوق گلوی فاخته و شاخ شجر روی من شد چو زر و دیده چو سیم از پی اشک گر بخواهی شود از سیم توام کار چو زر پیش خورشید سخای تو به تعجیل کرم کوه کوه انده من بنده هبا باد و هدر بادی از بخت تو تا از اثر جوهر طبع در جهان آدمی از پای رود مرغ به پر مرغ بر شاخ تو از مدح تو بگشاد گلو آدمی پیش تو از مهر تو بربسته کمر

سنایی » دیوان اشعار » قصاید » قصیدهٔ شمارهٔ ۶۶ - در مدح خواجه محمدبن خواجه عمر دوش سرمست نگارین من آن طرفه پسر با یکی پیرهن زورقیی طرفه به سر از سر کوی فرود آمد متواری وار کرده از غایت دلتنگی ازین گونه خطر ماه غماز شده از دو لبش بوسه ربای باد عطار شده بر دو رخش حلقه شمر کوه از آن کله بگشاده و از غایت لطف ماه بر چرخ شده بسته آن سینه و بر چست بنشسته بر اندام لطیف چو خورش از لطیفی و تری پیرهن توزی تر خط مشکین بر آن عارض کافور نهاد چون بدیدم جگرم خون شد و خونم چو جگر گرچه بس نادره کاریست که خون گردد مشک لیک مشکی که جگر خون کند این نادره تر سرگران از می و چون باد همی رفت و جز او من سبک پای ندیدم که گران دارد سر جعد ژولیده و پرورده ز سه یکی لاله زلف شوریده و پژمرده ز مستی عبهر می نمود از سر مستی و طرب هر ساعت سی و دو تابش پروین ز سهیل و ز قمر خواست کز پیش درم بگذرد از بی خبری چون چنان دید ز غم شد دل من زیر و زبر بانگ برداشتم از غایت نومیدی و عشق گفتم ای عشوه فروشنده انگارده خر از خداوند نترسی که بدین حال مرا بگذاری و کنی از در من بنده گذر چون شنید این ز نکو عهدی و از گوهر پاک آمد و کرد درین چهره من نیک نظر پشت خم داد و نهاد از قبل خدمت و عذر روی افروخته از شرم بر آستانه در گفت معذور همی دار که گر نیستی از پی بیم ولی نعمت و تهدید پدر همچنان چون پدر از زر کمری بست مرا کردمی گرد تو از دست خود از سیم کمر شادمان گشتم از آن عذر و گرفتمش کنار همچو تنگ شکر و خرمن گل تنگ به بر جان و دل زیر قدمهاش نشاندم زین شکر خود بر آن چهره هزاران دل و جان را چه خطر اندرین بود که از نازکی و مستی و شرم خواب مستانه در آن لحظه در آورد حشر سر بر آنجای نهاد آن سمن تازه که بود صد شب اندر غمش از اشک دو چشمم چو شمر او چو تنگ شکر و گشته سراسیمه ز خواب من چون طوطی شده بی خواب در اندیشه خور او شده طاق به آرام و من از بوسه زدن بر دو چشم و دو لبش تا به سحر جفت سهر خواب زاید اگر از شکر و بادام چرا خوابم از دیده ببرد از در بادام و شکر خود که داند که در آن نیم شب از مستی او تا چه برداشتم از بوسه و هر چیزی بر نرم نرم از سمن آن نرگس پر خواب گشاد ژاله ژاله عرق از لاله او کرد اثر رویش از خاک چو برداشتم از خوی شده بود لاله برگش چو گل نم زده در وقت سحر بوسه بر دو لب من داد همی از پی عذر آنت شرمنده نگار آنت شکر بوسه پسر آنت خوش خرمی و عیش که من دیدم دوش چه حدیثی ست که امروزم از آن خرم تر دوش از یار بدم خرم و امروز شدم از رخ خواجه محمد پسر خواجه عمر آنکه تا دست سخا بر همه عالم بگشاد به بدی بسته شدست ساحت ما پای قدر آن سخن سنج شهی کو چو دو بسد بگشاد خانه عقل دو صد کله ببندد ز درر مایه ور گشته ز اسباب دلش خرد و بزرگ سودها کرده ز تاثیر کفش ماده و نر پایه مرتبتش را چو ملک نیست قیاس عرصه مکرمتش را چو فلک نیست عبر خاطرش سر ملک در فلک آینه گون همچنان بیند چون دیده در آیینه صور جنیان زان همه از شرم نهانند که هیچ به ز خود روی ندیدند چنو ز اهل بشر جزوی از خشم وی ار بر فلک افتد به خطا نار کلی شود از هیبت او خاکستر آتش عزمش اگر قصد کند سوی هوا چنبر چرخ بسوزد به یک آسیب شرر شمت حزمش اگر باد برد تحفه به ابر در شود در شکم ابر هوا قطره مطر ای بهی روی ز سعی تو گه بزم سخا وی قوی پشت ز عون تو گه رزم ظفر پسری چون تو نزادند درین شش روزن هفت سیاره و نه دایره و چار گهر هرگز از جود تو نگرفت کس اندازه آز هرگز از خیر تو نشنید کس آوازه شر کلک و گفتار تو پیرایه فضلست و محل لفظ و دیدار تو سرمایه سمعست و بصر شبهی دارد کلک تو به شحنه تقدیر که چنو عنصر نفع آمد و ارکان ضرر عرض او چون عرض جوهر صفرا گه رنگ فرق او چون عرض جوهر سودا به فکر گر نه سالار هنرمندی بودی هرگز نزد سالار شهنشاه نبودیش خطر خاطری داری و فهمی که به یک لحظه کنند تخته قسمت تقدیر خداوند از بر ای جوان بخت نبینی که برین فضل مرا به چسان این فلک پیر گرفته ست به حر مدح گوییم که در تربیت خاطر و طبع در همه عالم امروز چو من نیست دگر طوق دارند عدو پیش درم فاخته وار تام دیدند ز خاطر شجر پر ز ثمر غوک را جامه بهری جوی و من از شرم عدو روزها گشته چو خفاش مرا خانه ستر لیک بی برگ و نوا مانده ام از گردش چرخ همچو طوق گلوی فاخته و شاخ شجر روی من شد چو زر و دیده چو سیم از پی اشک گر بخواهی شود از سیم توام کار چو زر پیش خورشید سخای تو به تعجیل کرم کوه کوه انده من بنده هبا باد و هدر بادی از بخت تو تا از اثر جوهر طبع در جهان آدمی از پای رود مرغ به پر مرغ بر شاخ تو از مدح تو بگشاد گلو آدمی پیش تو از مهر تو بربسته کمر

سنایی » دیوان اشعار » قصاید » قصیدهٔ شمارهٔ ۶۷ - در تهنیت صلح خواجه امام منصور و سیف الحق شیخ الاسلام از خلافست اینهمه شر در نهاد بوالبشر وز خلافست آدمی در چنگ جنگ و شور و شر جز خلاف آخر کرا این دست باشد کورد عصر عالم را به پای و عمر را به سر جز خلاف آخر که داند برگسست اندر جهان چرخ را بند قبای و کوه را طرف کمر گر نبودی تیغ عزراییل را اصل از خلاف زخم او بر هیچ جانداری نگشتی کارگر با خلاف ار یار بودی فاعل اندر بدو نفس یک هیولا کی شدی هرگز پذیرای صور تازیان مر بید را هرگز نخوانندی خلاف گر درو یک ذره هرگز دیده اندی بوی و بر عالمان را از خلافست این همه طاق و جناغ عاملان را از خلافست این همه تیغ و سپر از وفاق ادریس بر رفت از زمین بر آسمان از خلاف ابلیس در رفت از بهشت اندر سقر از وفاق استاد بر صحرای نورانی ملک وز خلاف افتاد در تابوت ظلمانی بشر از خلاف سجده ناکردن ندیدی تا چه کرد صد هزار آزاد مرد پاک را خونها هدر تا به اکنون این سری می کرد لیک اندر سرخس از پی پیوند شیخش سیف حق ببرید سر لاجرم زین صلح جان ها آسمانی شد به زیر لاجرم زین کار دلها آسمانی شد ز بر تا دو نیکو خواه کردند از پی دین آشتی کرد قلب آشتی در قلب بدخواهان اثر لاجرم کار قدمهاشان و دمهاشان کنون شاهراه دوزخست و نعره این المفر اهل بدعت را قیامت نقد شد زین آشتی چون بدید اینجا چو آنجا جمع خورشید و قمر گرچه این بی او تواند کامها راندن به تیغ ورچه او بی این تواند نامها ماند از هنر لیک بهر مشورت را با ملک بهتر وزیر وز برای مصلحت را با علی بهتر عمر رشته تا یکتاست آنرا زور زالی بگسلد چون دو تا شد عاجز آید از گسستن زال زر گل که تنها بویی آخر خشک گرداند دماغ ور شکر تنها خوری هم گرم گردد زو جگر زین دو تنها هیچ قوت ناید اندر جان و دل قوت جان را و دل را گلشکر به گلشکر از برای قوت دل را شکر با گل بهست از برای قوت دین را شما با یکدگر ای ز زیب خلق و خلقت سرو و گل را رنگ و بوی وی ز نور جاه و رایت عقل کل را زیب و فر آنچه اندر حق یوسف کرد یعقوب از وفا شیخ در حق تو آن کردست دانی آنقدر این فدا گوش نیوشا کرد اندر هجر تو و آن فداگر چشم بینا کرد در هجر پسر این ز همت صلح دیده باز نپذیرفت سمع و آن ز نهمت وصل نادیده قرین شد با بصر شیخ گفت آن گوش کاندر هجر او کردم فدا زشت باشد گر بدو رجعت کنم بار دگر در چنین حالی چنین آزاد مردی کرد او می ندیدم در جهان پیری ازو آزاده تر ای ز بخشش بخل را چون کوه کرد مغز خشک وی ز کوشش خصم را چون ابر کرده دیده تر باطنت را دین به صحرا آورید از بهر صلح چون نگه کرد اندرو از ابره به دید آستر گر نماند درد و گردی در میان نبود عجب درد بر دارد شفا و گرد بنشاند مطر در میان یوسف و یعقوب اگر گفتی رود عاقلان دانند کان گفتار نبود معتبر در میان دوستان گه جنگ باشد گاه صلح در مزاج اختران گه نفع باشد گاه ضر دشمنان بد جگر که را بسنبند از کلوخ دوستان نیک دل خم را بشویند از تبر گاه الفت داد باید نیش کژدم را امان وقت خصمی کند باید کام تنین را ز فر طبع تا باشد موافق سرد و گرمش میخوران چون مخالف گشت یا تلخیش ده یا نیشتر ای دریغا گوش او بشنودی ار باری کنون تا تو زین الماس بران چون همی پاشی درر جان همی حاضر کند هر بار تا از روی عشق او ز گوش جان نیوشد دیگران از گوش سر ای ترا یزدان از آن خوان داده نعمت کز شرف ذله پروردان آن خوانند نعمان وز فر هیچ منت نیست کس را بر تو کت حق پرورید گاه در مهد قبول و گاه در سفت ظفر فخر و فر این جهان و آن جهان گشتی چو داد شیرت از پستان فخر و میوت از بستان فر تو بزرگ از آسمانی دیگران از آب و خاک تو عزیز از کردگاری دیگران ز اصل و گهر مرغ کان ایزد کند چون مهر پرد بر سپهر مرغ کان عیسی کند بس خوار باشد پیش خور کی چرا سازد چو مرغ خانگی بر خاکدان هرکرا روح القدس پرورده باشد زیر پر فاسقان را زحمتی هم در خلا هم در ملا عاشقان را رحمتی هم در سفر هم در حضر عالمی را در حضر دلشاد کردی زین حضور کشوری را زان سفر آزاد کردی از سقر آنچه بر صورت پرستان هری کردی عیان هیچ صورت بین ندارد زان معانی جز خبر طیلسان داران دین بودند آنجا نعره زن خانگه داران جان بودند آنجا جامه در حنبلی چون دید چشمت چشم او شد همچو سیم اشعری چون دید رایت روی او شد همچو زر عقل این می گفت اذا جاء القضا ضاق الفضا جان آن می گفت اذا جاء القدر ضاع الحذر از پی احیاء شرع و معرفت کردی جدا تیرگی ز اصحاب جبر و خیرگی ز اهل قدر این کنون ز الحکم لله نقش دارد بر نگین و آن دگر ز ایاک نعبد حلقه دارد بر کمر زرد گوشان هری را کردی از گفتار نغز چون سیه چشمان جنت گوش و گردن پر گهر در هری این ساحری دیدی به ترک و روم شو تا چلیپا سوختن بینی تو در چین و خزر گر نه عرق منبر تستی در اشجار عراق روح نامی اره ای گشتستی اندر هر شجر گر زر سحر گفت تو دین را نبودی پرورش دایگی این سحر کی کردی به تاثیر سحر تا ز روی مایه مردم را نه از روی نسب چار عنصر مادرند و هفت سیاره پدر باد امرت در زمین چون چار عنصر پیش رو باد نامت در زمان چون هفت سیاره سمر باد رایت بی تباهی باد شخصت بی حدوث باد جاهت بی تناهی باد جانت بی ضرر باد همچون دور همکار تو کارت مستقیم باد همچون دین هم نام تو نامت مشتهر

سنایی » دیوان اشعار » قصاید » قصیدهٔ شمارهٔ ۶۷ - در تهنیت صلح خواجه امام منصور و سیف الحق شیخ الاسلام از خلافست اینهمه شر در نهاد بوالبشر وز خلافست آدمی در چنگ جنگ و شور و شر جز خلاف آخر کرا این دست باشد کورد عصر عالم را به پای و عمر را به سر جز خلاف آخر که داند برگسست اندر جهان چرخ را بند قبای و کوه را طرف کمر گر نبودی تیغ عزراییل را اصل از خلاف زخم او بر هیچ جانداری نگشتی کارگر با خلاف ار یار بودی فاعل اندر بدو نفس یک هیولا کی شدی هرگز پذیرای صور تازیان مر بید را هرگز نخوانندی خلاف گر درو یک ذره هرگز دیده اندی بوی و بر عالمان را از خلافست این همه طاق و جناغ عاملان را از خلافست این همه تیغ و سپر از وفاق ادریس بر رفت از زمین بر آسمان از خلاف ابلیس در رفت از بهشت اندر سقر از وفاق استاد بر صحرای نورانی ملک وز خلاف افتاد در تابوت ظلمانی بشر از خلاف سجده ناکردن ندیدی تا چه کرد صد هزار آزاد مرد پاک را خونها هدر تا به اکنون این سری می کرد لیک اندر سرخس از پی پیوند شیخش سیف حق ببرید سر لاجرم زین صلح جان ها آسمانی شد به زیر لاجرم زین کار دلها آسمانی شد ز بر تا دو نیکو خواه کردند از پی دین آشتی کرد قلب آشتی در قلب بدخواهان اثر لاجرم کار قدمهاشان و دمهاشان کنون شاهراه دوزخست و نعره این المفر اهل بدعت را قیامت نقد شد زین آشتی چون بدید اینجا چو آنجا جمع خورشید و قمر گرچه این بی او تواند کامها راندن به تیغ ورچه او بی این تواند نامها ماند از هنر لیک بهر مشورت را با ملک بهتر وزیر وز برای مصلحت را با علی بهتر عمر رشته تا یکتاست آنرا زور زالی بگسلد چون دو تا شد عاجز آید از گسستن زال زر گل که تنها بویی آخر خشک گرداند دماغ ور شکر تنها خوری هم گرم گردد زو جگر زین دو تنها هیچ قوت ناید اندر جان و دل قوت جان را و دل را گلشکر به گلشکر از برای قوت دل را شکر با گل بهست از برای قوت دین را شما با یکدگر ای ز زیب خلق و خلقت سرو و گل را رنگ و بوی وی ز نور جاه و رایت عقل کل را زیب و فر آنچه اندر حق یوسف کرد یعقوب از وفا شیخ در حق تو آن کردست دانی آنقدر این فدا گوش نیوشا کرد اندر هجر تو و آن فداگر چشم بینا کرد در هجر پسر این ز همت صلح دیده باز نپذیرفت سمع و آن ز نهمت وصل نادیده قرین شد با بصر شیخ گفت آن گوش کاندر هجر او کردم فدا زشت باشد گر بدو رجعت کنم بار دگر در چنین حالی چنین آزاد مردی کرد او می ندیدم در جهان پیری ازو آزاده تر ای ز بخشش بخل را چون کوه کرد مغز خشک وی ز کوشش خصم را چون ابر کرده دیده تر باطنت را دین به صحرا آورید از بهر صلح چون نگه کرد اندرو از ابره به دید آستر گر نماند درد و گردی در میان نبود عجب درد بر دارد شفا و گرد بنشاند مطر در میان یوسف و یعقوب اگر گفتی رود عاقلان دانند کان گفتار نبود معتبر در میان دوستان گه جنگ باشد گاه صلح در مزاج اختران گه نفع باشد گاه ضر دشمنان بد جگر که را بسنبند از کلوخ دوستان نیک دل خم را بشویند از تبر گاه الفت داد باید نیش کژدم را امان وقت خصمی کند باید کام تنین را ز فر طبع تا باشد موافق سرد و گرمش میخوران چون مخالف گشت یا تلخیش ده یا نیشتر ای دریغا گوش او بشنودی ار باری کنون تا تو زین الماس بران چون همی پاشی درر جان همی حاضر کند هر بار تا از روی عشق او ز گوش جان نیوشد دیگران از گوش سر ای ترا یزدان از آن خوان داده نعمت کز شرف ذله پروردان آن خوانند نعمان وز فر هیچ منت نیست کس را بر تو کت حق پرورید گاه در مهد قبول و گاه در سفت ظفر فخر و فر این جهان و آن جهان گشتی چو داد شیرت از پستان فخر و میوت از بستان فر تو بزرگ از آسمانی دیگران از آب و خاک تو عزیز از کردگاری دیگران ز اصل و گهر مرغ کان ایزد کند چون مهر پرد بر سپهر مرغ کان عیسی کند بس خوار باشد پیش خور کی چرا سازد چو مرغ خانگی بر خاکدان هرکرا روح القدس پرورده باشد زیر پر فاسقان را زحمتی هم در خلا هم در ملا عاشقان را رحمتی هم در سفر هم در حضر عالمی را در حضر دلشاد کردی زین حضور کشوری را زان سفر آزاد کردی از سقر آنچه بر صورت پرستان هری کردی عیان هیچ صورت بین ندارد زان معانی جز خبر طیلسان داران دین بودند آنجا نعره زن خانگه داران جان بودند آنجا جامه در حنبلی چون دید چشمت چشم او شد همچو سیم اشعری چون دید رایت روی او شد همچو زر عقل این می گفت اذا جاء القضا ضاق الفضا جان آن می گفت اذا جاء القدر ضاع الحذر از پی احیاء شرع و معرفت کردی جدا تیرگی ز اصحاب جبر و خیرگی ز اهل قدر این کنون ز الحکم لله نقش دارد بر نگین و آن دگر ز ایاک نعبد حلقه دارد بر کمر زرد گوشان هری را کردی از گفتار نغز چون سیه چشمان جنت گوش و گردن پر گهر در هری این ساحری دیدی به ترک و روم شو تا چلیپا سوختن بینی تو در چین و خزر گر نه عرق منبر تستی در اشجار عراق روح نامی اره ای گشتستی اندر هر شجر گر زر سحر گفت تو دین را نبودی پرورش دایگی این سحر کی کردی به تاثیر سحر تا ز روی مایه مردم را نه از روی نسب چار عنصر مادرند و هفت سیاره پدر باد امرت در زمین چون چار عنصر پیش رو باد نامت در زمان چون هفت سیاره سمر باد رایت بی تباهی باد شخصت بی حدوث باد جاهت بی تناهی باد جانت بی ضرر باد همچون دور همکار تو کارت مستقیم باد همچون دین هم نام تو نامت مشتهر