عالم برزخ و حيات اخرويه:
دين مبين اسلام، موتك (اولومك) بر يوق اولوش و فناى محض اولميوب، دار الفنا اولان دنيادن دار البقا اولان عالم آخرته بر انتقال و ابدى بر حياتك مبدأى اولديغنى تعليم بيورر. انسانك آخرتده كى حال و مقامى، بو دنياده كى ايمان و اعمال صالحه سنه مربوطدر (ابو طالب المكى، قوت القلوب، ج ٢، ص ٢١٠-٢١١؛ غزالى، احياء علوم الدين، ج ٤، ص ٤٩٦-٥٠٢).
١. حيات قبر و سؤال منكر و نكير: روحك بدندن مفارقتى و ميتك دفنى ايله برابر عالم برزخ باشلار. منكر و نكير نامنده كى ايكى ملك گله رك قولدن «من ربك؟ وما دينك؟ ومن نبيك؟» (ربك كيمدر؟ دينك نه در؟ پيغمبرك كيمدر؟) ديو سؤال ايدرلر (ابو داود، السنن، ج ٤، ص ٢٣٨-٢٤٠؛ عبد القادر گيلانى، الغنيه، ج ١، ص ١٤١-١٤٥). قرآن كريمك «يثبت الله الذين آمنوا بالقول الثابت فى الحياة الدنيا وفى الآخرة» (ابراهيم سوره سى، ١٤:٢٧) آيت جليله سنده بيان بيورولديغى اوزره، اهل ايمان بو سؤاله ثبات ايله جواب ويرر و قبرلرى جنت باحچه لرندن بر روضه يه منقلب اولور (ابن كثير، تفسير القرآن العظيم، ج ٤، ص ٤٩٤-٥٠٢؛ طبرى، جامع البيان، ج ١٣، ص ٦٥٧؛ بغوى، معالم التنزيل، ج ٤، ص ٣٥٠-٣٥٢).
٢. قيامت، بعث، حشر و ميزان: اجل معين گلديگنده نفخهٔ صور ايله قيامت قوپار، صوڭره ايكنجى نفخه ايله بالجمله خلائق قبيرلرندن ديريلتيله رك محشر ميداننده جمع اولونورلر. اوراده صحائف اعمال طاغيديلير، عدل الهى نك تجليسى اولان ميزان قورولور و حسانت ايله سيئات وزن ايديلير. آردندن جهنم اوزرينه قورولمش اولان صراط كوپروسندن گچيلير (ابو طالب المكى، قوت القلوب، ج ٢، ص ٢١٠-٢١١).
٣. دار النعيم (جنت) و دار العذاب (جهنم): ايمان و عمل صالح ايله رحمت الهيه يه مظهر اولان مؤمنلر، ابدى سعادت يوردى اولان جنته داخل اولورلر و اوراده اك بيوك دولت اولان رؤيت جمال الله (الله تعالى يى گورمه) شرفنه نائل اولورلر. اهل كفر و شرك ايسه جهنمده ابدى عذابه دوچار اولور؛ كبائر صاحبي عصات مؤمنين ايسه يا عفو الهى و شفاعت ايله عفو اولونور وياخود جزالرينى چكدكدن صوڭره ايمانلرى بركتيله جنته ادخال ايديليرلر (غزالى، احياء علوم الدين، ج ٤، ص ٤٩٨).
خلاصه و علمى دكرلنديرمه
اهل سنت والجماعت اعتقادنجه عذاب و نعيم قبر، بعث بعد الموت، حشر، ميزان، صراط، شفاعت و جنت ايله جهنمك ابديتى نص قاطع ايله ثابتدر. آخرت شعورى، انسانى دنياده تقوى و استقامت اوزره ياشامغه سوق ايدن اك قوتلى منبعدر.