عطار » منطق‌الطیر » سی‌مرغ در پیشگاه سیمرغ » گفتهٔ مجنون که دشنام لیلی را بر آفرین همهٔ عالم ترجیح میداد گفت مجنون گر همه روی زمین هر زمان بر من کنندی آفرین من نخواهم آفرین هیچ کس مدح من دشنام لیلی باد و بس خوشتراز صد مدح یک دشنام او بهتر از ملک دو عالم نام او مذهب خود با توگفتم ای عزیز گر بود خواری چه خواهد بود نیز گفت برق عزت آید آشکار پس برآرد از همه جانها دمار چون بسوزد جان به صد زاری چه سود آنگهی از عزت و خواری چه سود بازگفتند آن گروه سوخته جان ما و آتش افروخته کی شود پروانه از آتش نفور زانک او را هست در آتش حضور گرچه ما را دست ندهد وصل یار سوختن ما را دهد دست اینت کار گر رسیدن سوی آن دلخواه نیست پاک پرسیدن جز اینجا راه نیست عطار » منطق‌الطیر » سی‌مرغ در پیشگاه سیمرغ » پاسخ پروانه به پرندگان که او را از سوختن منع می‌کردند جمله پرندگان روزگار قصه پروانه کردند آشکار جمله با پروانه گفتند ای ضعیف تا به کی در بازی این جان شریف چون نخواهد بود از شمعت وصال جان مده بر جهل تا کی زین محال زین سخن پروانه شد مست و خراب داد حالی آن سلیمان را جواب گفت اینم بس که من بی دل مدام گر درو نرسم درو برسم تمام چون همه در عشق او مرد آمدند پای تا سر غرقه درد آمدند گرچه استغنی برون ز اندازه بود لطف او را نیز رویی تازه بود حاجب لطف آمد و در برگشاد هر نفس صد پرده دیگر گشاد شد جهان بی او حجابی آشکار پس ز نور النور در پیوست کار جمله را در مسند قربت نشاند بر سریر عزت و هیبت نشاند رقعه بنهاد پیش آن همه گفت بر خوانید تا پایان همه رقعه آن قوم از راه مثال می شود معلوم این شوریده حال

عطار » منطق‌الطیر » سی‌مرغ در پیشگاه سیمرغ » گفتهٔ مجنون که دشنام لیلی را بر آفرین همهٔ عالم ترجیح میداد گفت مجنون گر همه روی زمین هر زمان بر من کنندی آفرین من نخواهم آفرین هیچ کس مدح من دشنام لیلی باد و بس خوشتراز صد مدح یک دشنام او بهتر از ملک دو عالم نام او مذهب خود با توگفتم ای عزیز گر بود خواری چه خواهد بود نیز گفت برق عزت آید آشکار پس برآرد از همه جانها دمار چون بسوزد جان به صد زاری چه سود آنگهی از عزت و خواری چه سود بازگفتند آن گروه سوخته جان ما و آتش افروخته کی شود پروانه از آتش نفور زانک او را هست در آتش حضور گرچه ما را دست ندهد وصل یار سوختن ما را دهد دست اینت کار گر رسیدن سوی آن دلخواه نیست پاک پرسیدن جز اینجا راه نیست عطار » منطق‌الطیر » سی‌مرغ در پیشگاه سیمرغ » پاسخ پروانه به پرندگان که او را از سوختن منع می‌کردند جمله پرندگان روزگار قصه پروانه کردند آشکار جمله با پروانه گفتند ای ضعیف تا به کی در بازی این جان شریف چون نخواهد بود از شمعت وصال جان مده بر جهل تا کی زین محال زین سخن پروانه شد مست و خراب داد حالی آن سلیمان را جواب گفت اینم بس که من بی دل مدام گر درو نرسم درو برسم تمام چون همه در عشق او مرد آمدند پای تا سر غرقه درد آمدند گرچه استغنی برون ز اندازه بود لطف او را نیز رویی تازه بود حاجب لطف آمد و در برگشاد هر نفس صد پرده دیگر گشاد شد جهان بی او حجابی آشکار پس ز نور النور در پیوست کار جمله را در مسند قربت نشاند بر سریر عزت و هیبت نشاند رقعه بنهاد پیش آن همه گفت بر خوانید تا پایان همه رقعه آن قوم از راه مثال می شود معلوم این شوریده حال

عطار » منطق‌الطیر » سی‌مرغ در پیشگاه سیمرغ » حکایت خطی که برادران یوسف هنگام فروش او دادند یوسفی کانجم سپندش سوختند ده برادر چون ورا بفروختند مالک دعرش چو زیشان می خرید خط ایشان خواست کار زان می خرید خط ستد زان قوم هم بر جایگاه پس گرفت آن ده برادر را گواه چون عزیز مصر یوسف را خرید آن خط پر غدر با یوسف رسید عاقبت چون گشت یوسف پادشاه ده برادر آمدند آن جایگاه روی یوسف باز می نشناختند خویش را در پیش او انداختند خویشتن را چاره جان خواستند آب خود بردند تا نان خواستند یوسف صدیق گفت ای مردمان من خطی دارم به عبرانی زبان می نیارد خواند از خیلم کسی گر شما خوانید نان بخشم بسی جمله عبری خوان بدند واختیار شادمان گفتند شاها خط بیار کور دل باد آنک این حال از حضور قصه خود نشنود چند از غرور خط ایشان یوسف ایشان را بداد لرزه بر اندام ایشان برفتاد نه خطی زان خط توانستند خواند نه حدیثی نیز دانستند راند جمله از غم در تأسف ماندند مبتلای کار یوسف ماندند سست شد حالی زبان آن همه شد ز کار سخت جان آن همه گفت یوسف گوییی بی هش شدید وقت خط خواندن چرا خامش شدید جمله گفتندش که ما و تن زدن به ازین خط خواندن و گردن زدن چون نگه کردند آن سی مرغ زار در خط آن رقعه پر اعتبار هرچ ایشان کرده بودند آن همه بود کرده نقش تا پایان همه آن همه خود بود سخت این بود لیک کان اسیران چون نگه کردند نیک رفته بودند و طریقی ساخته یوسف خود را به چاه انداخته جان یوسف را به خواری سوخته وانگه او را بر سری بفروخته می ندانی تو گدای هیچ کس می فروشی یوسفی در هر نفس یوسفت چون پادشه خواهد شدن پیشوای پیشگه خواهد شدن تو به آخر هم گدا هم گرسنه سوی او خواهی شدن هم برهنه چون از و کار تو بر خواهد فروخت از چه او را رایگان باید فروخت جان آن مرغان ز تشویر و حیا شد حیای محض و جان شد توتیا چون شدند از کل کل پاک آن همه یافتند از نور حضرت جان همه باز از سر بنده نو جان شدند باز از نوعی دگر حیران شدند کرده و ناکرده دیرینه شان پاک گشت و محو گشت از سینه شان آفتاب قربت از پیشان بتافت جمله را از پرتو آن جان بتافت هم ز عکس روی سیمرغ جهان چهره سیمرغ دیدند از جهان چون نگه کردند آن سی مرغ زود بی شک این سی مرغ آن سیمرغ بود در تحیر جمله سرگردان شدند باز از نوعی دگر حیران شدند خویش را دیدند سیمرغ تمام بود خود سیمرغ سی مرغ مدام چون سوی سیمرغ کردندی نگاه بود این سیمرغ این کین جایگاه ور بسوی خویش کردندی نظر بود این سیمرغ ایشان آن دگر ور نظر در هر دو کردندی بهم هر دو یک سیمرغ بودی بیش و کم بود این یک آن و آن یک بود این در همه عالم کسی نشنود این آن همه غرق تحیر ماندند بی تفکر وز تفکر ماندند چون ندانستند هیچ از هیچ حال بی زفان کردند از آن حضرت سؤال کشف این سر قوی در خواستند حل مایی و توی درخواستند بی زفان آمد از آن حضرت خطاب کاینه ست این حضرت چون آفتاب هر که آید خویشتن بیند درو جان و تن هم جان و تن بیند درو چون شما سی مرغ اینجا آمدید سی درین آیینه پیدا آمدید گر چل و پنجاه مرغ آیید باز پرده ای از خویش بگشایید باز گرچه بسیاری به سر گردیده اید خویش را بینید و خود را دیده اید هیچ کس را دیده بر ما کی رسد چشم موری بر ثریا کی رسد دیده ای موری که سندان برگرفت پشه پیلی به دندان برگرفت هرچ دانستی چو دیدی آن نبود و آنچ گفتی و شنیدی آن نبود این همه وادی که از پس کرده اید وین همه مردی که هر کس کرده اید جمله در افعال مایی رفته اید وادی ذات صفت را خفته اید چون شما سی مرغ حیران مانده اید بی دل و بی صبر و بی جان مانده اید ما به سیمرغی بسی اولیتریم زانک سیمرغ حقیقی گوهریم محو ما گردید در صد عز و ناز تا به ما در خویش را یابید باز محو او گشتند آخر بر دوام سایه در خورشید گم شد والسلام تا که می رفتند و می گفت این سخن چون رسیدند و نه سر ماند و نه بن لاجرم اینجا سخن کوتاه شد ره رو و رهبر نماند و راه شد

عطار » منطق‌الطیر » سی‌مرغ در پیشگاه سیمرغ » حکایت خطی که برادران یوسف هنگام فروش او دادند یوسفی کانجم سپندش سوختند ده برادر چون ورا بفروختند مالک دعرش چو زیشان می خرید خط ایشان خواست کار زان می خرید خط ستد زان قوم هم بر جایگاه پس گرفت آن ده برادر را گواه چون عزیز مصر یوسف را خرید آن خط پر غدر با یوسف رسید عاقبت چون گشت یوسف پادشاه ده برادر آمدند آن جایگاه روی یوسف باز می نشناختند خویش را در پیش او انداختند خویشتن را چاره جان خواستند آب خود بردند تا نان خواستند یوسف صدیق گفت ای مردمان من خطی دارم به عبرانی زبان می نیارد خواند از خیلم کسی گر شما خوانید نان بخشم بسی جمله عبری خوان بدند واختیار شادمان گفتند شاها خط بیار کور دل باد آنک این حال از حضور قصه خود نشنود چند از غرور خط ایشان یوسف ایشان را بداد لرزه بر اندام ایشان برفتاد نه خطی زان خط توانستند خواند نه حدیثی نیز دانستند راند جمله از غم در تأسف ماندند مبتلای کار یوسف ماندند سست شد حالی زبان آن همه شد ز کار سخت جان آن همه گفت یوسف گوییی بی هش شدید وقت خط خواندن چرا خامش شدید جمله گفتندش که ما و تن زدن به ازین خط خواندن و گردن زدن چون نگه کردند آن سی مرغ زار در خط آن رقعه پر اعتبار هرچ ایشان کرده بودند آن همه بود کرده نقش تا پایان همه آن همه خود بود سخت این بود لیک کان اسیران چون نگه کردند نیک رفته بودند و طریقی ساخته یوسف خود را به چاه انداخته جان یوسف را به خواری سوخته وانگه او را بر سری بفروخته می ندانی تو گدای هیچ کس می فروشی یوسفی در هر نفس یوسفت چون پادشه خواهد شدن پیشوای پیشگه خواهد شدن تو به آخر هم گدا هم گرسنه سوی او خواهی شدن هم برهنه چون از و کار تو بر خواهد فروخت از چه او را رایگان باید فروخت جان آن مرغان ز تشویر و حیا شد حیای محض و جان شد توتیا چون شدند از کل کل پاک آن همه یافتند از نور حضرت جان همه باز از سر بنده نو جان شدند باز از نوعی دگر حیران شدند کرده و ناکرده دیرینه شان پاک گشت و محو گشت از سینه شان آفتاب قربت از پیشان بتافت جمله را از پرتو آن جان بتافت هم ز عکس روی سیمرغ جهان چهره سیمرغ دیدند از جهان چون نگه کردند آن سی مرغ زود بی شک این سی مرغ آن سیمرغ بود در تحیر جمله سرگردان شدند باز از نوعی دگر حیران شدند خویش را دیدند سیمرغ تمام بود خود سیمرغ سی مرغ مدام چون سوی سیمرغ کردندی نگاه بود این سیمرغ این کین جایگاه ور بسوی خویش کردندی نظر بود این سیمرغ ایشان آن دگر ور نظر در هر دو کردندی بهم هر دو یک سیمرغ بودی بیش و کم بود این یک آن و آن یک بود این در همه عالم کسی نشنود این آن همه غرق تحیر ماندند بی تفکر وز تفکر ماندند چون ندانستند هیچ از هیچ حال بی زفان کردند از آن حضرت سؤال کشف این سر قوی در خواستند حل مایی و توی درخواستند بی زفان آمد از آن حضرت خطاب کاینه ست این حضرت چون آفتاب هر که آید خویشتن بیند درو جان و تن هم جان و تن بیند درو چون شما سی مرغ اینجا آمدید سی درین آیینه پیدا آمدید گر چل و پنجاه مرغ آیید باز پرده ای از خویش بگشایید باز گرچه بسیاری به سر گردیده اید خویش را بینید و خود را دیده اید هیچ کس را دیده بر ما کی رسد چشم موری بر ثریا کی رسد دیده ای موری که سندان برگرفت پشه پیلی به دندان برگرفت هرچ دانستی چو دیدی آن نبود و آنچ گفتی و شنیدی آن نبود این همه وادی که از پس کرده اید وین همه مردی که هر کس کرده اید جمله در افعال مایی رفته اید وادی ذات صفت را خفته اید چون شما سی مرغ حیران مانده اید بی دل و بی صبر و بی جان مانده اید ما به سیمرغی بسی اولیتریم زانک سیمرغ حقیقی گوهریم محو ما گردید در صد عز و ناز تا به ما در خویش را یابید باز محو او گشتند آخر بر دوام سایه در خورشید گم شد والسلام تا که می رفتند و می گفت این سخن چون رسیدند و نه سر ماند و نه بن لاجرم اینجا سخن کوتاه شد ره رو و رهبر نماند و راه شد

عطار » منطق‌الطیر » سی‌مرغ در پیشگاه سیمرغ » سخن عاشقی که بر خاکستر حلاج نشست گفت چون در آتش افروخته گشت آن حلاج کلی سوخته عاشقی آمد مگر چوبی بدست بر سر آن طشت خاکستر نشست پس زفان بگشاد هم چون آتشی باز می شورید خاکستر خوشی وانگهی می گفت برگویید راست کانک خوش می زد انا الحق او کجاست آنچ گفتی آنچ بشنیدی همه وانچ دانستی و می دیدی همه آن همه جز اول افسانه نیست محو شو چون جایت این ویرانه نیست اصل باید اصل مستغنی و پاک گر بود فرع و اگر نبود چه باک هست خورشید حقیقی بر دوام گو نه ذره ماند نه سایه والسلام چون برآمد صد هزاران قرن بیش قرنهای بی زمان نه پس نه پیش بعد از آن مرغان فانی را بناز بی فنای کل به خود دادند باز چون همه بی خویش و با خویش آمدند در بقا بعد از فنا پیش آمدند نیست هرگز گر نوست و گر کهن زان فنا و زان بقا کس را سخن هم چنان کو دور دورست از نظر شرح این دورست از شرح و خبر لیکن از راه مثال اصحابنا شرح جستند از بقا بعد الفنا آن کجا اینجا توان پرداختن نو کتابی باید آن را ساختن زانک اسرار البقا بعد الفنا آن شناسد کو بود آنرا سزا تا تو هستی در وجود و در عدم کی توانی زد درین منزل قدم چون نه این ماند نه آن در ره ترا خواب چون می آید ای ابله ترا در نگر تا اول و آخر چه بود گر به آخر دانی این آخر چه سود نطفه پرورده در صد عز و ناز تا شده هم عاقل و هم کار ساز کرده او را واقف اسرار خویش داده او را معرفت در کار خویش بعد از آنش محو کرده محو کل زان همه عزت درافکنده بذل باز گردانیده او را خاک راه باز کرده فانی او را چندگاه پس میان این فنا صد گونه راز گفته بی او لیک با او گفته باز بعد از آن او را بقایی داده کل عین عزت کرده بر وی عین ذل تو چه دانی تا چه داری پیش تو با خود آی آخر فرواندیش تو تا نگردد جان تو مردود شاه کی شوی مقبول شاه آن جایگاه تا نیابی در فنا کم کاستی در بقا هرگز نبینی راستی اول اندازد بخواری در رهت باز برگیرد به عزت ناگهت نیست شو تا هستیت از پی رسد تا تو هستی هست در تو کی رسد تا نگردی محو خواری فنا کی رسد اثبات از عز بقا

عطار » منطق‌الطیر » سی‌مرغ در پیشگاه سیمرغ » سخن عاشقی که بر خاکستر حلاج نشست گفت چون در آتش افروخته گشت آن حلاج کلی سوخته عاشقی آمد مگر چوبی بدست بر سر آن طشت خاکستر نشست پس زفان بگشاد هم چون آتشی باز می شورید خاکستر خوشی وانگهی می گفت برگویید راست کانک خوش می زد انا الحق او کجاست آنچ گفتی آنچ بشنیدی همه وانچ دانستی و می دیدی همه آن همه جز اول افسانه نیست محو شو چون جایت این ویرانه نیست اصل باید اصل مستغنی و پاک گر بود فرع و اگر نبود چه باک هست خورشید حقیقی بر دوام گو نه ذره ماند نه سایه والسلام چون برآمد صد هزاران قرن بیش قرنهای بی زمان نه پس نه پیش بعد از آن مرغان فانی را بناز بی فنای کل به خود دادند باز چون همه بی خویش و با خویش آمدند در بقا بعد از فنا پیش آمدند نیست هرگز گر نوست و گر کهن زان فنا و زان بقا کس را سخن هم چنان کو دور دورست از نظر شرح این دورست از شرح و خبر لیکن از راه مثال اصحابنا شرح جستند از بقا بعد الفنا آن کجا اینجا توان پرداختن نو کتابی باید آن را ساختن زانک اسرار البقا بعد الفنا آن شناسد کو بود آنرا سزا تا تو هستی در وجود و در عدم کی توانی زد درین منزل قدم چون نه این ماند نه آن در ره ترا خواب چون می آید ای ابله ترا در نگر تا اول و آخر چه بود گر به آخر دانی این آخر چه سود نطفه پرورده در صد عز و ناز تا شده هم عاقل و هم کار ساز کرده او را واقف اسرار خویش داده او را معرفت در کار خویش بعد از آنش محو کرده محو کل زان همه عزت درافکنده بذل باز گردانیده او را خاک راه باز کرده فانی او را چندگاه پس میان این فنا صد گونه راز گفته بی او لیک با او گفته باز بعد از آن او را بقایی داده کل عین عزت کرده بر وی عین ذل تو چه دانی تا چه داری پیش تو با خود آی آخر فرواندیش تو تا نگردد جان تو مردود شاه کی شوی مقبول شاه آن جایگاه تا نیابی در فنا کم کاستی در بقا هرگز نبینی راستی اول اندازد بخواری در رهت باز برگیرد به عزت ناگهت نیست شو تا هستیت از پی رسد تا تو هستی هست در تو کی رسد تا نگردی محو خواری فنا کی رسد اثبات از عز بقا

عطار » منطق‌الطیر » سی‌مرغ در پیشگاه سیمرغ » . پادشاهی بود عالم زان او هفت کشور جمله در فرمان او بود در فرماندهی اسکندری قاف تا قاف جهانش لشگری جاه او دو رخ نهاده ماه را مه دو رخ بر خاک ره آن جاه را داشت آن خسرو یکی عالی وزیر در بزرگی خرده دان و خرده گیر یک پسر داشت آن وزیر پر هنر حسن عالم وقف رویش سر به سر کس به زیبایی او هرگز ندید هیچ زیبا نیز چندان عز ندید از نکو رویی که بود آن دلفروز هیچ نتوانست بیرون شد به روز گر به روز آن ماه پیدا آمدی صد قیامت آشکارا آمدی برنخیزد در جهان خرمی تا ابد محبوب تر زو آدمی چهره ای داشت آن پسر چون آفتاب طره ای هم رنگ و بوی مشک ناب سایه بان آفتابش مشک بود آب حیوان بی لبش لب خشک بود در میان آفتاب دلستانش بود هم چون ذره شکل دهانش ذره او فتنه مردم شده در درونش صد ستاره گم شده چون ستاره ره نماید در جهان سی درون ذره ای چون شد نهان زلف او بر پشتی او سرفراز در سرافرازی به پشت افتاده باز هر شکن در طره آن سیم تن صد جهان جان را به یک دم صد شکن زلف او بر رخ بسی منسوبه داشت در سر هر موی صد اعجوبه داشت بود بر شکل کمانش ابرویی خود کجا بد آن کمان را بازویی نرگس افسون گرش در دلبری کرده از هر مژه ای صد ساحری لعل او سرچشمه آب حیات چون شکر شیرین و سرسبز از نبات خط سبزش سرخ رویی جمال طوطی سرچشمه حد کمال گفتن از دندان او بی خرد گیست کان گهر از عزت خود برد گیست مشک خالش نقطه جیم جمال ماضی و مستقبل از وی کرده حال شرح زیبایی آن زیبا پسر از وجود او نمی آمد به سر شاه از و القصه مست مست شد و ز بلای عشق او از دست شد گرچه شاهی سخت عالی قدر بود چون هلالی از غم آن بدر بود شد چنان مستغرق عشق پسر کز وجود خود نمی آمد بدر گر نبودی لحظه ای در پیش او جوی خون راندی دل بی خویش او نه قرارش بود بی او یک نفس نه زمانی صبر بودش زین هوس روز و شب بی او نیاسودی دمی مونس او بودش به روز و شب همی تا شبش بنشاندی روز دراز راز می گفتی بدان مه چهره باز چون شب تاریک گشتی آشکار شاه را نه خواب بودی نه قرار وان پسر در خواب رفتی پیش شاه شاه می کردی به روی او نگاه در فروغ و نور شمع دلستان جمله شب خفته می بودی ستان شه در آن مه روی می نگریستی هر شبی صد گونه خون بگریستی گاه گل بر روی او افشاندی گاه گرد از موی او افشاندی گه ز درد عشق چون باران ز میغ بر رخ او اشک راندی بی دریغ گاه با آن ماه جشنی ساختی گاه بر رویش قدح پرداختی یک نفس از پیش خود نگذاشتش تا که بودی لازم خود داشتش کی توانست آن پسر دایم نشست لیک بود از بیم خسرو پای بست گر برفتی یک دم از پیرامنش شه ز غیرت سرفکندی از تنش خواستی هم مادر او هم پدر تا دمی بینند روی آن پسر لیکشان زهره نبود از بیم شاه تا برین قصه برآمد دیرگاه بود در همسایگی شهریار دختری خورشید رخ همچون نگار آن پسر شد عاشق دیدار او همچو آتش گرم شد در کار او کی شبی با او نشستی سازکرد مجلسی چون روی خویش آغازکرد از نهان بی شاه با او درنشست بود آن شب از قضا آن شاه مست نیم شب چون نیم مستی پادشاه دشنه ای در کف بجست از خوابگاه آن پسر را جست هیچش می نیافت عاقبت آنجا که بود آنجا شتافت دختری با آن پسر بنشسته دید هر دو را در هم دلی پیوسته دید چون بدید آن حال شاه نامور آتش غیرت فتادش در جگر مست و عشق و آنگهی سلطان سری چون بود معشوق او با دیگری شاه با خود گفت بر چون من شهی چون گزیدی دیگری اینت ابلهی آنچ من کردم بجای تو بسی هیچ کس هرگز نکرد آن با کسی در مکافات من آخر این کنی رو بکن الحق که شیرین می کنی هم کلید گنجها در دست تو هم سر افرازان عالم پست تو هم مرا هم راز و هم همدم مدام هم مرا هم درد و هم محرم مدام در نشینی با گدایی در نهان از تو پردازم همین ساعت مکان این بگفت و امر کرد آن شهریار تا ببستند آن پسر را استوار سیم خام او میان خاک راه کرد همچون نیل خام از چوب شاه بعد از آن شد گفت تا دارش زدند در میان صفه بارش زدند گفت اول پوست از وی درکشید سرنگون آنگه به دارش برکشید تا کسی کو گشت اهل پادشاه تا هم آخر او به کس نکند نگاه در ربودند آن پسر را زار و خوار تا در آویزند سر مستش ز دار شد وزیر آگاه از حال پسر خاک بر سر گفت ای جان پدر این چه خذلان بود کامد در رهت چه قضا بود این که دشمن شد شهت بود آنجا دو غلام پادشاه عزم کرده تا کنند او را تباه آن وزیر آمد دلی پر درد و داغ هر یکی را داد دری شب چراغ گفت امشب هست مست این پادشاه وین پسر را نیست چندینی گناه چون شود هشیار شاه نامدار هم پشیمان گردد وهم بی قرار هرک او را کشته باشد بی شکی شاه از صد زنده نگذارد یکی آن غلامان جمله گفتند این نفس گر بیاید شه نبیند هیچ کس درزمان از ما بریزد جوی خون پس کند بردار ما را سرنگون خونیی آورد از زندان وزیر بازکردش پوست از تن همچوسیر سرنگوسارش زدار آونگ کرد خاک از خونش گل گل رنگ کرد وآن پسر را کرد درپرده نهان تا چه زاید از پس پرده جهان شاه چون هشیار شد روزی دگر همچنان می سوخت از خشمش جگر آن غلامانرا بخواند آن پادشا گفت با آن سگ چه کردید از جفا جمله گفتندش که کردیم استوار درمیان صفه بارش بدار پوستش کردیم سرتاسر برون بر سردارست اکنون سرنگون شاه چون بشنود آن پاسخ تمام شاد گشت از پاسخ آن دو غلام هر یکی را داد فاخر خلعتی یافت هریک منصبی ورفعتی شاه گفتا همچنان تا دیرگاه خوار بگذارید بردارش تباه تا زکار این پلید نابکار عبرتی گیرند خلق روزگار چون شنود این قصه خلق شهر او جمله را دل درد کرد از بهر او درنظاره آمدند آنجا بسی باز می نشناختندش هر کسی گوشتی دیدند خلقان غرق خون پوست از وی درکشیده سرنگون آن که و مه هرک دیدش آن چنان همچو باران خون گرستی در نهان روز تا شب ماتم آن ماه بود شهر پردرد و دریغ و آه بود بعد روزی چند بی دلدار خویش شه پشیمان گشت از کردار خویش خشم او کم گشت عشقش زور کرد عشق شاه شیردل را مور کرد پادشاهی با چنان یوسف وشی روز و شب بنشسته در خلوت خوشی بوده دایم از شراب وصل مست در خمار وصل چون داند نشست عاقبت طاقت نماندش یک نفس کار او پیوسته زاری بود و بس جان او می سوخت از درد فراق گشت بی صبر و قرار از اشتیاق در پشیمانی فروشد پادشاه دیده پر خون کرد و سر بر خاک راه جامه نیلی کرد و در برخود ببست در میان خون و خاکستر نشست نه طعامی خورد از آن پس نه شراب در رمید از چشم خون افشانش خواب چون در آمد شب برون شد شهریار کرد از اغیار خالی زیر دار رفت تنها زیر دار آن پسر یاد می آورد کار آن پسر چون ز یک یک کار او یاد آمدیش ازبن هر موی فریاد آمدیش بر دل او درد بی اندازه شد هر زمانش ماتم نو تازه شد بر سر آن کشته می نالید زار خون او در روی می مالید زار خویش را در خاک می افکند او پشت دست از دست برمی کند او گر شمار اشک او کردی کسی بیشتر بودی زصد باران بسی جمله شب بود تنها تا بروز همچو شمعی در میان اشک و سوز چون نسیم صبح گشتی آشکار با وثاق خویش رفتی شهریار درمیان خاک وخاکستر شدی درمصیبت هر زمان با سرشدی چون برآمد چل شبان روزتمام همچو مویی شد شه عالی مقام در فرو بست وبزیر دار او گشت درتیمار او بیمار او کس نداشت آن زهره درچل روزوشب تا گشاید درسخن با شاه لب از پس چل شب نه نان خورد و نه آب آن پسر را دید یک ساعت بخواب روی همچون ماه اودراشک غرق ازقدم در خون نشسته تا بفرق شاه گفتش ای لطیف جان فزای ازچه غرق خون شدی سرتابپای گفت در خون ز آشنایی توم وین چنین از بی وفایی توم بازکردی پوست از من بی گناه این وفاداری بود ای پادشاه یار با یارخود آخر این کند کافرم گر هیچ کافر این کند من چه کردم تا تو بردارم کنی سربری وسرنگوسارم کنی روی اکنون می بگردانم ز تو تا قیامت داد بستانم ز تو چون شود دیوان دادارآشکار داد من بستاند از تو کردگار شاه چون بشنود از آن مه این جواب درزمان درجست دل پر خون زخواب شور غالب گشت برجان ودلش هرزمانی سخت تر شدمشکلش گشت بس دیوانه وازدست شد ضعف درپیوست وغم پیوست شد خانه دیوانگی دربازکرد نوحه بس زار زار آغاز کرد گفت ای جان ودلم بی حاصلم چون شود از تشویر تو جان ودلم ای بسی سر گشته من آمده پس بزاری کشته من آمده همچو من گوهر شکست خود که کرد اینچ من کردم بدست خود که کرد می سزد گر من به خون آغشته ام تا چرا معشوق خود را کشته ام درنگر آخر کجایی ای پسر خط مکش در آشنایی ای پسر تو مکن بد گرچه من بد کرده ام زانک این بد جمله با خود کرده ام من چنین حیران و غمناک از توم خاک بر سر بر سر خاک از توام از کجا جویم ترا ای جان من رحمتی کن بر دل حیران من گر جفا دیدی تو از من بی وفا تو وفاداری مکن با من جفا از تنت گر ریختم خون بی خبر خون جانم چند ریزی ای پسر مست بودم کین خطا بر من برفت خود چه بود این کز قضا بر من برفت گر تو پیش از من برفتی ناگهان بی تو من کی زنده مانم در جهان بی تو چون یکدم سر خویشم نماند زندگانی یک دو دم بیشم نماند جان به لب آورد بی تو شهریار تا کند در خون بهای تو نثار می نترسم من ز مرگ خویشتن لیک ترسم از جفای خویش من گر شود جاوید جانم عذر خواه هم نیارد خواست عذر این گناه کاشکی حلقم ببریدی به تیغ وز دلم گم گشتی این درد و دریغ خالقا جانم درین حیرت بسوخت پای تا فرق من از حسرت بسوخت من ندارم طاقت و تاب فراق چند سوزد جان من در اشتیاق جان من بستان به فضل ای دادگر زانک من طاقت نمی دارم دگر همچنین می گفت تا خاموش شد در میان خامشی بیهوش شد عاقبت پیک عنایت در رسید شکر ما بعد شکایت در رسید چون ز حد بگذشت درد پادشاه بود پنهان آن وزیر آن جایگاه شد بیاراست آن پسر را در نهان پس فرستادش بر شاه جهان آمد از پرده برون چون مه ز میغ پیش خسرو رفت با کرباس و تیغ در زمین افتاد پیش شهریار همچو باران اشک می بارید زار چون بدید آن ماه را شاه جهان می ندانم تا چه گویم این زمان شاه در خاک و پسر در خون فتاد کس چه داند کین عجایب چون فتاد هرچ گویم بعد ازین ناگفتنیست در چو در قعرست هم ناسفتنیست شاه چون یافت از فراق او خلاص هر دو خوش رفتند در ایوان خاص بعد ازین کس واقف اسرار نیست زانک اینجا موضع اغیار نیست آنچ آن یک گفت آن دیگر شنود کور دید آن حال گوش کر شنود من کیم آنرا که شرح آن دهم ور دهم آن شرح خط برجان دهم نارسیده چون دهم آن شرح من تن زنم چون مانده ام در طرح من گر اجازت باشد از پیشان مرا زود فرمایند شرح آن مرا چون سر یک موی نیست این جایگاه جز خموشی روی نیست این جایگاه نیست ممکن آنک یابد یک زمان جز خموشی گوهری تیغ زفان گرچه سوسن ده زفان بیش آمدست عاشق خاموشی خویش آمدست این زمان باری سخن کردم تمام کار باید چند گویم والسلام

عطار » منطق‌الطیر » سی‌مرغ در پیشگاه سیمرغ » . پادشاهی بود عالم زان او هفت کشور جمله در فرمان او بود در فرماندهی اسکندری قاف تا قاف جهانش لشگری جاه او دو رخ نهاده ماه را مه دو رخ بر خاک ره آن جاه را داشت آن خسرو یکی عالی وزیر در بزرگی خرده دان و خرده گیر یک پسر داشت آن وزیر پر هنر حسن عالم وقف رویش سر به سر کس به زیبایی او هرگز ندید هیچ زیبا نیز چندان عز ندید از نکو رویی که بود آن دلفروز هیچ نتوانست بیرون شد به روز گر به روز آن ماه پیدا آمدی صد قیامت آشکارا آمدی برنخیزد در جهان خرمی تا ابد محبوب تر زو آدمی چهره ای داشت آن پسر چون آفتاب طره ای هم رنگ و بوی مشک ناب سایه بان آفتابش مشک بود آب حیوان بی لبش لب خشک بود در میان آفتاب دلستانش بود هم چون ذره شکل دهانش ذره او فتنه مردم شده در درونش صد ستاره گم شده چون ستاره ره نماید در جهان سی درون ذره ای چون شد نهان زلف او بر پشتی او سرفراز در سرافرازی به پشت افتاده باز هر شکن در طره آن سیم تن صد جهان جان را به یک دم صد شکن زلف او بر رخ بسی منسوبه داشت در سر هر موی صد اعجوبه داشت بود بر شکل کمانش ابرویی خود کجا بد آن کمان را بازویی نرگس افسون گرش در دلبری کرده از هر مژه ای صد ساحری لعل او سرچشمه آب حیات چون شکر شیرین و سرسبز از نبات خط سبزش سرخ رویی جمال طوطی سرچشمه حد کمال گفتن از دندان او بی خرد گیست کان گهر از عزت خود برد گیست مشک خالش نقطه جیم جمال ماضی و مستقبل از وی کرده حال شرح زیبایی آن زیبا پسر از وجود او نمی آمد به سر شاه از و القصه مست مست شد و ز بلای عشق او از دست شد گرچه شاهی سخت عالی قدر بود چون هلالی از غم آن بدر بود شد چنان مستغرق عشق پسر کز وجود خود نمی آمد بدر گر نبودی لحظه ای در پیش او جوی خون راندی دل بی خویش او نه قرارش بود بی او یک نفس نه زمانی صبر بودش زین هوس روز و شب بی او نیاسودی دمی مونس او بودش به روز و شب همی تا شبش بنشاندی روز دراز راز می گفتی بدان مه چهره باز چون شب تاریک گشتی آشکار شاه را نه خواب بودی نه قرار وان پسر در خواب رفتی پیش شاه شاه می کردی به روی او نگاه در فروغ و نور شمع دلستان جمله شب خفته می بودی ستان شه در آن مه روی می نگریستی هر شبی صد گونه خون بگریستی گاه گل بر روی او افشاندی گاه گرد از موی او افشاندی گه ز درد عشق چون باران ز میغ بر رخ او اشک راندی بی دریغ گاه با آن ماه جشنی ساختی گاه بر رویش قدح پرداختی یک نفس از پیش خود نگذاشتش تا که بودی لازم خود داشتش کی توانست آن پسر دایم نشست لیک بود از بیم خسرو پای بست گر برفتی یک دم از پیرامنش شه ز غیرت سرفکندی از تنش خواستی هم مادر او هم پدر تا دمی بینند روی آن پسر لیکشان زهره نبود از بیم شاه تا برین قصه برآمد دیرگاه بود در همسایگی شهریار دختری خورشید رخ همچون نگار آن پسر شد عاشق دیدار او همچو آتش گرم شد در کار او کی شبی با او نشستی سازکرد مجلسی چون روی خویش آغازکرد از نهان بی شاه با او درنشست بود آن شب از قضا آن شاه مست نیم شب چون نیم مستی پادشاه دشنه ای در کف بجست از خوابگاه آن پسر را جست هیچش می نیافت عاقبت آنجا که بود آنجا شتافت دختری با آن پسر بنشسته دید هر دو را در هم دلی پیوسته دید چون بدید آن حال شاه نامور آتش غیرت فتادش در جگر مست و عشق و آنگهی سلطان سری چون بود معشوق او با دیگری شاه با خود گفت بر چون من شهی چون گزیدی دیگری اینت ابلهی آنچ من کردم بجای تو بسی هیچ کس هرگز نکرد آن با کسی در مکافات من آخر این کنی رو بکن الحق که شیرین می کنی هم کلید گنجها در دست تو هم سر افرازان عالم پست تو هم مرا هم راز و هم همدم مدام هم مرا هم درد و هم محرم مدام در نشینی با گدایی در نهان از تو پردازم همین ساعت مکان این بگفت و امر کرد آن شهریار تا ببستند آن پسر را استوار سیم خام او میان خاک راه کرد همچون نیل خام از چوب شاه بعد از آن شد گفت تا دارش زدند در میان صفه بارش زدند گفت اول پوست از وی درکشید سرنگون آنگه به دارش برکشید تا کسی کو گشت اهل پادشاه تا هم آخر او به کس نکند نگاه در ربودند آن پسر را زار و خوار تا در آویزند سر مستش ز دار شد وزیر آگاه از حال پسر خاک بر سر گفت ای جان پدر این چه خذلان بود کامد در رهت چه قضا بود این که دشمن شد شهت بود آنجا دو غلام پادشاه عزم کرده تا کنند او را تباه آن وزیر آمد دلی پر درد و داغ هر یکی را داد دری شب چراغ گفت امشب هست مست این پادشاه وین پسر را نیست چندینی گناه چون شود هشیار شاه نامدار هم پشیمان گردد وهم بی قرار هرک او را کشته باشد بی شکی شاه از صد زنده نگذارد یکی آن غلامان جمله گفتند این نفس گر بیاید شه نبیند هیچ کس درزمان از ما بریزد جوی خون پس کند بردار ما را سرنگون خونیی آورد از زندان وزیر بازکردش پوست از تن همچوسیر سرنگوسارش زدار آونگ کرد خاک از خونش گل گل رنگ کرد وآن پسر را کرد درپرده نهان تا چه زاید از پس پرده جهان شاه چون هشیار شد روزی دگر همچنان می سوخت از خشمش جگر آن غلامانرا بخواند آن پادشا گفت با آن سگ چه کردید از جفا جمله گفتندش که کردیم استوار درمیان صفه بارش بدار پوستش کردیم سرتاسر برون بر سردارست اکنون سرنگون شاه چون بشنود آن پاسخ تمام شاد گشت از پاسخ آن دو غلام هر یکی را داد فاخر خلعتی یافت هریک منصبی ورفعتی شاه گفتا همچنان تا دیرگاه خوار بگذارید بردارش تباه تا زکار این پلید نابکار عبرتی گیرند خلق روزگار چون شنود این قصه خلق شهر او جمله را دل درد کرد از بهر او درنظاره آمدند آنجا بسی باز می نشناختندش هر کسی گوشتی دیدند خلقان غرق خون پوست از وی درکشیده سرنگون آن که و مه هرک دیدش آن چنان همچو باران خون گرستی در نهان روز تا شب ماتم آن ماه بود شهر پردرد و دریغ و آه بود بعد روزی چند بی دلدار خویش شه پشیمان گشت از کردار خویش خشم او کم گشت عشقش زور کرد عشق شاه شیردل را مور کرد پادشاهی با چنان یوسف وشی روز و شب بنشسته در خلوت خوشی بوده دایم از شراب وصل مست در خمار وصل چون داند نشست عاقبت طاقت نماندش یک نفس کار او پیوسته زاری بود و بس جان او می سوخت از درد فراق گشت بی صبر و قرار از اشتیاق در پشیمانی فروشد پادشاه دیده پر خون کرد و سر بر خاک راه جامه نیلی کرد و در برخود ببست در میان خون و خاکستر نشست نه طعامی خورد از آن پس نه شراب در رمید از چشم خون افشانش خواب چون در آمد شب برون شد شهریار کرد از اغیار خالی زیر دار رفت تنها زیر دار آن پسر یاد می آورد کار آن پسر چون ز یک یک کار او یاد آمدیش ازبن هر موی فریاد آمدیش بر دل او درد بی اندازه شد هر زمانش ماتم نو تازه شد بر سر آن کشته می نالید زار خون او در روی می مالید زار خویش را در خاک می افکند او پشت دست از دست برمی کند او گر شمار اشک او کردی کسی بیشتر بودی زصد باران بسی جمله شب بود تنها تا بروز همچو شمعی در میان اشک و سوز چون نسیم صبح گشتی آشکار با وثاق خویش رفتی شهریار درمیان خاک وخاکستر شدی درمصیبت هر زمان با سرشدی چون برآمد چل شبان روزتمام همچو مویی شد شه عالی مقام در فرو بست وبزیر دار او گشت درتیمار او بیمار او کس نداشت آن زهره درچل روزوشب تا گشاید درسخن با شاه لب از پس چل شب نه نان خورد و نه آب آن پسر را دید یک ساعت بخواب روی همچون ماه اودراشک غرق ازقدم در خون نشسته تا بفرق شاه گفتش ای لطیف جان فزای ازچه غرق خون شدی سرتابپای گفت در خون ز آشنایی توم وین چنین از بی وفایی توم بازکردی پوست از من بی گناه این وفاداری بود ای پادشاه یار با یارخود آخر این کند کافرم گر هیچ کافر این کند من چه کردم تا تو بردارم کنی سربری وسرنگوسارم کنی روی اکنون می بگردانم ز تو تا قیامت داد بستانم ز تو چون شود دیوان دادارآشکار داد من بستاند از تو کردگار شاه چون بشنود از آن مه این جواب درزمان درجست دل پر خون زخواب شور غالب گشت برجان ودلش هرزمانی سخت تر شدمشکلش گشت بس دیوانه وازدست شد ضعف درپیوست وغم پیوست شد خانه دیوانگی دربازکرد نوحه بس زار زار آغاز کرد گفت ای جان ودلم بی حاصلم چون شود از تشویر تو جان ودلم ای بسی سر گشته من آمده پس بزاری کشته من آمده همچو من گوهر شکست خود که کرد اینچ من کردم بدست خود که کرد می سزد گر من به خون آغشته ام تا چرا معشوق خود را کشته ام درنگر آخر کجایی ای پسر خط مکش در آشنایی ای پسر تو مکن بد گرچه من بد کرده ام زانک این بد جمله با خود کرده ام من چنین حیران و غمناک از توم خاک بر سر بر سر خاک از توام از کجا جویم ترا ای جان من رحمتی کن بر دل حیران من گر جفا دیدی تو از من بی وفا تو وفاداری مکن با من جفا از تنت گر ریختم خون بی خبر خون جانم چند ریزی ای پسر مست بودم کین خطا بر من برفت خود چه بود این کز قضا بر من برفت گر تو پیش از من برفتی ناگهان بی تو من کی زنده مانم در جهان بی تو چون یکدم سر خویشم نماند زندگانی یک دو دم بیشم نماند جان به لب آورد بی تو شهریار تا کند در خون بهای تو نثار می نترسم من ز مرگ خویشتن لیک ترسم از جفای خویش من گر شود جاوید جانم عذر خواه هم نیارد خواست عذر این گناه کاشکی حلقم ببریدی به تیغ وز دلم گم گشتی این درد و دریغ خالقا جانم درین حیرت بسوخت پای تا فرق من از حسرت بسوخت من ندارم طاقت و تاب فراق چند سوزد جان من در اشتیاق جان من بستان به فضل ای دادگر زانک من طاقت نمی دارم دگر همچنین می گفت تا خاموش شد در میان خامشی بیهوش شد عاقبت پیک عنایت در رسید شکر ما بعد شکایت در رسید چون ز حد بگذشت درد پادشاه بود پنهان آن وزیر آن جایگاه شد بیاراست آن پسر را در نهان پس فرستادش بر شاه جهان آمد از پرده برون چون مه ز میغ پیش خسرو رفت با کرباس و تیغ در زمین افتاد پیش شهریار همچو باران اشک می بارید زار چون بدید آن ماه را شاه جهان می ندانم تا چه گویم این زمان شاه در خاک و پسر در خون فتاد کس چه داند کین عجایب چون فتاد هرچ گویم بعد ازین ناگفتنیست در چو در قعرست هم ناسفتنیست شاه چون یافت از فراق او خلاص هر دو خوش رفتند در ایوان خاص بعد ازین کس واقف اسرار نیست زانک اینجا موضع اغیار نیست آنچ آن یک گفت آن دیگر شنود کور دید آن حال گوش کر شنود من کیم آنرا که شرح آن دهم ور دهم آن شرح خط برجان دهم نارسیده چون دهم آن شرح من تن زنم چون مانده ام در طرح من گر اجازت باشد از پیشان مرا زود فرمایند شرح آن مرا چون سر یک موی نیست این جایگاه جز خموشی روی نیست این جایگاه نیست ممکن آنک یابد یک زمان جز خموشی گوهری تیغ زفان گرچه سوسن ده زفان بیش آمدست عاشق خاموشی خویش آمدست این زمان باری سخن کردم تمام کار باید چند گویم والسلام

عطار » منطق‌الطیر » فی‌وصف حاله » فی وصف حاله کردی ای اعطار بر عالم نثار نافه اسرار هر دم صد هزار از تو پر عطرست آفاق جهان وز تو در شورند عشاق جهان گه دم عشق علی الاخلاق زن گه نوای پرده عشاق زن شعر تو عشاق را سرمایه داد عاشقان را دایم این سرمایه داد ختم شد بر تو چو بر خورشید نور منطق الطیر و مقامات طیور از سر دردی بدین میدان درآی جان سپر زار و بدین دیوان درآی در چنین میدان که شد جان ناپدید بل که شد هم نیز میدان ناپدید گر نیایی از سر دردی درو روی ننماید ترا گردی درو در ازل درد تو چون شد گام زن گر زنی گامی همه بر کام زن تا نگردد نامرادی قوت تو کی شود زنده دل مبهوت تو درد حاصل کن که درمان درد تست در دو عالم داروی جان درد تست در کتاب من مکن ای مرد راه از سر شعر و سر کبری نگاه از سر دردی نگه کن دفترم تا ز صد یک درد داری باورم گوی دولت آن برد تا پیشگاه کز سر دردی کند این را نگاه در گذر از زاهدی و سادگی درد باید درد و کارافتادگی هرکرا دردیست درمانش مباد هرک درمان خواهد او جانش مباد مرد باید تشنه و بی خورد و خواب تشنه ای کو تا ابد نرسد به آب هرک زین شیوه سخن دردی نیافت از طریق عاشقان گردی نیافت هرک این را خواند مرد کار شد وانک این دریافت برخوردار شد اهل صورت غرق گفتار من اند اهل معنی مرد اسرار من اند این کتاب آرایش است ایام را خاص را داده نصیب و عام را گر چو یخ افسرده ای دید این کتاب خوش برون آمد جوابش از حجاب نظم من خاصیتی دارد عجیب زانک هر دم بیشتر بخشد نصیب گر بسی خواندن میسر آیدت بی شکی هر بار خوشتر آیدت زین عروس خانگی در خدر ناز جز به تدریجی نیفتد پرده باز تا قیامت نیز چون من بی خودی در سخن ننهد قلم بر کاغذی هستم از بحر حقیقت درفشان ختم شد بر من سخن اینک نشان گر ثنای خویشتن گویم بسی کی پسندد آن ثنا از من کسی لیک خود منصف شناسد قدر من زانک پنهان نیست نور بدر من حال خود سر بسته گفتم اندکی خود سخن دان داد بدهد بی شکی آنچ من بر فرق خلق افشانده ام گر نمانم تا قیامت مانده ام در زفان خلق تا روز شمار یاد گردم بس بود این یادگار گر بریزد از هم این نه دایره کم نگردد نقطه زین تذکره گر کسی را ره نماید این کتاب پس براندازد ز پیش او حجاب چون به آسایش رسد زین یادگار در دعا گوینده را گو یاد دار گل فشانی کرده ام زین بوستان یاد داریدم به خود ای دوستان هر یکی خود را در آن نوعی که بود کرد لختی جلوه و بگذشت زود لاجرم من نیز همچون رفتگان جلوه دادم مرغ جان بر خفتگان زین سخن گر خفته ای عمری دراز یک نفس بیدار دل گردد به راز بی شکی دایم برآید کار من منقطع گردد غم و تیمار من بس که خود را چون چراغی سوختم تا جهانی را چو شمع افروختم همچو مشکاتی شد از دودم دماغ شمع خلدی تا که از دود چراغ روز خوردم رفت شب خوابم نماند زآتش دل بر جگر آبم نماند با دلم گفتم که ای بسیار گوی چند گویی تن زن و اسرار جوی گفت غرق آتشم عیبم مکن می بسوزم گر نمی گویم سخن بحر جانم می زند صد گونه جوش چون توانم بود یک ساعت خموش بر کسی فخری نمی آرم بدین خویش را مشغول می دارم بدین گرچه از دل نیست خالی درد این چند گویم چون نیم من مرد این این همه افسانه ی بیهودگیست کار مردان از منی پالودگیست دل که او مشغول این بیهوده شد زوچه آید چون سخن فرسوده شد می بباید ترک جان نهمار کرد زین همه بیهوده استغفار کرد چند خواهی بحر جان در جوش بود جان فشاندن باید و خاموش بود

عطار » منطق‌الطیر » فی‌وصف حاله » فی وصف حاله کردی ای اعطار بر عالم نثار نافه اسرار هر دم صد هزار از تو پر عطرست آفاق جهان وز تو در شورند عشاق جهان گه دم عشق علی الاخلاق زن گه نوای پرده عشاق زن شعر تو عشاق را سرمایه داد عاشقان را دایم این سرمایه داد ختم شد بر تو چو بر خورشید نور منطق الطیر و مقامات طیور از سر دردی بدین میدان درآی جان سپر زار و بدین دیوان درآی در چنین میدان که شد جان ناپدید بل که شد هم نیز میدان ناپدید گر نیایی از سر دردی درو روی ننماید ترا گردی درو در ازل درد تو چون شد گام زن گر زنی گامی همه بر کام زن تا نگردد نامرادی قوت تو کی شود زنده دل مبهوت تو درد حاصل کن که درمان درد تست در دو عالم داروی جان درد تست در کتاب من مکن ای مرد راه از سر شعر و سر کبری نگاه از سر دردی نگه کن دفترم تا ز صد یک درد داری باورم گوی دولت آن برد تا پیشگاه کز سر دردی کند این را نگاه در گذر از زاهدی و سادگی درد باید درد و کارافتادگی هرکرا دردیست درمانش مباد هرک درمان خواهد او جانش مباد مرد باید تشنه و بی خورد و خواب تشنه ای کو تا ابد نرسد به آب هرک زین شیوه سخن دردی نیافت از طریق عاشقان گردی نیافت هرک این را خواند مرد کار شد وانک این دریافت برخوردار شد اهل صورت غرق گفتار من اند اهل معنی مرد اسرار من اند این کتاب آرایش است ایام را خاص را داده نصیب و عام را گر چو یخ افسرده ای دید این کتاب خوش برون آمد جوابش از حجاب نظم من خاصیتی دارد عجیب زانک هر دم بیشتر بخشد نصیب گر بسی خواندن میسر آیدت بی شکی هر بار خوشتر آیدت زین عروس خانگی در خدر ناز جز به تدریجی نیفتد پرده باز تا قیامت نیز چون من بی خودی در سخن ننهد قلم بر کاغذی هستم از بحر حقیقت درفشان ختم شد بر من سخن اینک نشان گر ثنای خویشتن گویم بسی کی پسندد آن ثنا از من کسی لیک خود منصف شناسد قدر من زانک پنهان نیست نور بدر من حال خود سر بسته گفتم اندکی خود سخن دان داد بدهد بی شکی آنچ من بر فرق خلق افشانده ام گر نمانم تا قیامت مانده ام در زفان خلق تا روز شمار یاد گردم بس بود این یادگار گر بریزد از هم این نه دایره کم نگردد نقطه زین تذکره گر کسی را ره نماید این کتاب پس براندازد ز پیش او حجاب چون به آسایش رسد زین یادگار در دعا گوینده را گو یاد دار گل فشانی کرده ام زین بوستان یاد داریدم به خود ای دوستان هر یکی خود را در آن نوعی که بود کرد لختی جلوه و بگذشت زود لاجرم من نیز همچون رفتگان جلوه دادم مرغ جان بر خفتگان زین سخن گر خفته ای عمری دراز یک نفس بیدار دل گردد به راز بی شکی دایم برآید کار من منقطع گردد غم و تیمار من بس که خود را چون چراغی سوختم تا جهانی را چو شمع افروختم همچو مشکاتی شد از دودم دماغ شمع خلدی تا که از دود چراغ روز خوردم رفت شب خوابم نماند زآتش دل بر جگر آبم نماند با دلم گفتم که ای بسیار گوی چند گویی تن زن و اسرار جوی گفت غرق آتشم عیبم مکن می بسوزم گر نمی گویم سخن بحر جانم می زند صد گونه جوش چون توانم بود یک ساعت خموش بر کسی فخری نمی آرم بدین خویش را مشغول می دارم بدین گرچه از دل نیست خالی درد این چند گویم چون نیم من مرد این این همه افسانه ی بیهودگیست کار مردان از منی پالودگیست دل که او مشغول این بیهوده شد زوچه آید چون سخن فرسوده شد می بباید ترک جان نهمار کرد زین همه بیهوده استغفار کرد چند خواهی بحر جان در جوش بود جان فشاندن باید و خاموش بود

عطار » منطق‌الطیر » فی‌وصف حاله » گفتهٔ دانای دین هنگام نزع چون به نزغ افتاد آن دانای دین گفت اگر دانستمی من پیش ازین کین شنو بر گفت چون دارد شرف در سخن کی کردمی عمری تلف گر سخن از نیکوی چون زر بود آن سخن ناگفته نیکوتر بود کار آمد حصه مردان مرد حصه ما گفت آمد اینت درد گر چو مردان درد دین بودی ترا آنچ می گویم یقین بودی ترا ز آشنای خود دلت بیگانه ایست هرچ می گویم ترا افسانه ایست تو بخسب از ناز همچون سرکشی تا منت افسانه می گویم خوشی خوش خوشت عطار اگر افسانه گفت خواب خوشتر آیدت تو خوش بخفت بس که ما در ریگ رو غم ریختیم بس گهر کز حلق خوک آویختیم بس که ما این خوان فرو آراستیم بس کزین خوان گرسنه برخاستیم بس که گفتم نفس را فرمان نبرد بس که دارو کردش و درمان نبرد چون نخواهد آمد از من هیچ کار شستم از خود دست و رفتم برکنار جذبه حق باید ازیشان کرد خواست کین به دست من نخواهد گشت راست نفس هر لحظه چو فربه تر شود نیست روی آنک ازین بهتر شود هیچ نشنود او کزان فربه نشد این همه بشنود یک دم به نشد تا بمیرم من به صد زاری زار او نگیرد پند یا رب زینهار عطار » منطق‌الطیر » فی‌وصف حاله » پند ارسطاطالیس بر اسکندر هنگام مردن او چون بمرد اسکندر اندر راه دین ارسطاطالیس گفت ای شاه دین تا که بودی پند می دادی مدام خلق را این پند امروزین تمام پند گیر ای دل که گرداب بلاست زنده دل شو زانک مرگت در قفاست من زفان و نطق مرغان سر به سر با تو گفتم فهم کن ای بی خبر در میان عاشقان مرغان درند کز قفس پیش از اجل برمی پرند جمله را شرح و بیانی دیگرست زانک مرغان را زفانی دیگرست پیش سیمرغ آن کسی اکسیر ساخت کو زفان این همه مرغان شناخت کی شناسی دولت روحانیان در میان حکمت یونانیان تااز آن حکمت نگردی فرد تو کی شوی در حکمت دین مرد تو هرک نام آن برد در راه عشق نیست در دیوان دین آگاه عشق کاف کفر اینجا به حق المعرفه دوستر دارم ز فای فلسفه زانک اگر پرده شود از کفر باز تو توانی کرد از کفر احتراز لیک آن علم لزج چون ره زند بیشتر بر مردم آگه زند گر از آن حکمت دلی افروختی کی چنان فاروق برهم سوختی شمع دین چون حکمت یونان بسوخت شمع دل زان علم بر نتوان فروخت حکمت یثرب بست ای مرد دین خاک بر یونان فشان در درد دین تا به کی گویی تو ای عطار حرف نیستی تو مرد این کار شگرف از وجود خویش بیرون آی پاک خاک شو از نیستی بر روی خاک تا تو هستی پای مال هر خسی نیست گشتی تاج فرق هر کسی تو فنا شو تا همه مرغان راه ره دهندت در بقا در پیشگاه گفته تو رهبر تو بس بود کین سخن پیر ره هرکس بود گر نیم مرغان ره را هیچ کس ذکر ایشان کرده ام اینم نه بس آخرم زان کاروان گردی رسید قسم من زان رفتگان دردی رسید

عطار » منطق‌الطیر » فی‌وصف حاله » گفتهٔ دانای دین هنگام نزع چون به نزغ افتاد آن دانای دین گفت اگر دانستمی من پیش ازین کین شنو بر گفت چون دارد شرف در سخن کی کردمی عمری تلف گر سخن از نیکوی چون زر بود آن سخن ناگفته نیکوتر بود کار آمد حصه مردان مرد حصه ما گفت آمد اینت درد گر چو مردان درد دین بودی ترا آنچ می گویم یقین بودی ترا ز آشنای خود دلت بیگانه ایست هرچ می گویم ترا افسانه ایست تو بخسب از ناز همچون سرکشی تا منت افسانه می گویم خوشی خوش خوشت عطار اگر افسانه گفت خواب خوشتر آیدت تو خوش بخفت بس که ما در ریگ رو غم ریختیم بس گهر کز حلق خوک آویختیم بس که ما این خوان فرو آراستیم بس کزین خوان گرسنه برخاستیم بس که گفتم نفس را فرمان نبرد بس که دارو کردش و درمان نبرد چون نخواهد آمد از من هیچ کار شستم از خود دست و رفتم برکنار جذبه حق باید ازیشان کرد خواست کین به دست من نخواهد گشت راست نفس هر لحظه چو فربه تر شود نیست روی آنک ازین بهتر شود هیچ نشنود او کزان فربه نشد این همه بشنود یک دم به نشد تا بمیرم من به صد زاری زار او نگیرد پند یا رب زینهار عطار » منطق‌الطیر » فی‌وصف حاله » پند ارسطاطالیس بر اسکندر هنگام مردن او چون بمرد اسکندر اندر راه دین ارسطاطالیس گفت ای شاه دین تا که بودی پند می دادی مدام خلق را این پند امروزین تمام پند گیر ای دل که گرداب بلاست زنده دل شو زانک مرگت در قفاست من زفان و نطق مرغان سر به سر با تو گفتم فهم کن ای بی خبر در میان عاشقان مرغان درند کز قفس پیش از اجل برمی پرند جمله را شرح و بیانی دیگرست زانک مرغان را زفانی دیگرست پیش سیمرغ آن کسی اکسیر ساخت کو زفان این همه مرغان شناخت کی شناسی دولت روحانیان در میان حکمت یونانیان تااز آن حکمت نگردی فرد تو کی شوی در حکمت دین مرد تو هرک نام آن برد در راه عشق نیست در دیوان دین آگاه عشق کاف کفر اینجا به حق المعرفه دوستر دارم ز فای فلسفه زانک اگر پرده شود از کفر باز تو توانی کرد از کفر احتراز لیک آن علم لزج چون ره زند بیشتر بر مردم آگه زند گر از آن حکمت دلی افروختی کی چنان فاروق برهم سوختی شمع دین چون حکمت یونان بسوخت شمع دل زان علم بر نتوان فروخت حکمت یثرب بست ای مرد دین خاک بر یونان فشان در درد دین تا به کی گویی تو ای عطار حرف نیستی تو مرد این کار شگرف از وجود خویش بیرون آی پاک خاک شو از نیستی بر روی خاک تا تو هستی پای مال هر خسی نیست گشتی تاج فرق هر کسی تو فنا شو تا همه مرغان راه ره دهندت در بقا در پیشگاه گفته تو رهبر تو بس بود کین سخن پیر ره هرکس بود گر نیم مرغان ره را هیچ کس ذکر ایشان کرده ام اینم نه بس آخرم زان کاروان گردی رسید قسم من زان رفتگان دردی رسید

عطار » منطق‌الطیر » فی‌وصف حاله » صوفی که از مردان حق سخن می‌گفت و خطاب پیری به او صوفیی را گفت آن پیر کهن چند از مردان حق گویی سخن گفت خوش آید زنان را بردوام آنک می گویند از مردان مدام گر نیم زیشان ازیشان گفته ام خوش دلم کین قصه از جان گفته ام گر ندارم از شکر جز نام بهر این بسی به زان که اندر کام زهر جمله دیوان من دیوانگیست عقل را با این سخن بیگانگیست جان نگردد پاک از بیگانگی تا نیابد بوی این دیوانگی من ندانم تا چه گویم ای عجب چند گم ناکرده جویم ای عجب از حماقت ترک دولت گفته ام درس بی کاران غفلت گفته ام گر مرا گویند ای گم کرده راه هم به خود عذر گناه من بخواه می ندانم تا شود این کار راست یا توانم عذر این صد عمر خواست گر دمی بر راه او در کارمی کی چنین مستغرق اشعارمی گر مرا در راه او بودی مقام شین شعرم شین شرگشتی مدام شعر گفتن حجت بی حاصلیست خویشتن را دید کردن جاهلیست چون ندیدم در جهان محرم کسی هم به شعر خود فروگفتم بسی گر تو مرد رازجویی بازجوی جان فشان و خون گری و راز جوی زانک من خون سرشک افشانده ام تا چنین خون ریز حرفی رانده ام گر مشام آری به بحر ژرف من بشنوی تو بوی خون از حرف من هر که شد از زهر بدعت دردمند بس بود تریاکش این حرف بلند گرچه عطارم من و تریاک ده سوخته دارم جگر چون ناک ده هست خلقی بی نمک بس بی خبر لاجرم زان می خورم تنها جگر چون ز نان خشک گیرم سفره پیش تر کنم از شوروای چشم خویش از دلم آن سفره را بریان کنم گه گهی جبریل را مهمان کنم چون مرا روح القدس هم کاسه است کی توانم نان هر مدبر شکست من نخواهم نان هر ناخوش منش بس بود این نانم و آن نان خورش شد عنا القلب جان افزای من شد حقیقت کنز لایفنای من هر توانگر کین چنین گنجیش هست کی شود در منت هر سفله پست شکر ایزد را که درباری نیم بسته هر ناسزاواری نیم من ز کس بر دل کجا بندی نهم نام هر دون را خداوندی نهم نه طعام هیچ ظالم خورده ام نه کتابی را تخلص کرده ام همت عالیم ممدوحم بس است قوت جسم و قوت روحم بس است پیش خود بردند پیشینان مرا تا به کی زین خویشتن بینان مرا تا ز کار خلق آزاد آمدم در میان صد بلا شاد آمدم فارغم زین زمره بدخواه نیک خواه نامم بد کنید و خواه نیک من چنان در درد خود درمانده ام کز همه آفاق دست افشانده ام گر دریغ و درد من بشنودیی تو بسی حیران تر از من بودیی جسم و جان رفت وز جان و جسم من نیست جز درد و دریغی قسم من

عطار » منطق‌الطیر » فی‌وصف حاله » صوفی که از مردان حق سخن می‌گفت و خطاب پیری به او صوفیی را گفت آن پیر کهن چند از مردان حق گویی سخن گفت خوش آید زنان را بردوام آنک می گویند از مردان مدام گر نیم زیشان ازیشان گفته ام خوش دلم کین قصه از جان گفته ام گر ندارم از شکر جز نام بهر این بسی به زان که اندر کام زهر جمله دیوان من دیوانگیست عقل را با این سخن بیگانگیست جان نگردد پاک از بیگانگی تا نیابد بوی این دیوانگی من ندانم تا چه گویم ای عجب چند گم ناکرده جویم ای عجب از حماقت ترک دولت گفته ام درس بی کاران غفلت گفته ام گر مرا گویند ای گم کرده راه هم به خود عذر گناه من بخواه می ندانم تا شود این کار راست یا توانم عذر این صد عمر خواست گر دمی بر راه او در کارمی کی چنین مستغرق اشعارمی گر مرا در راه او بودی مقام شین شعرم شین شرگشتی مدام شعر گفتن حجت بی حاصلیست خویشتن را دید کردن جاهلیست چون ندیدم در جهان محرم کسی هم به شعر خود فروگفتم بسی گر تو مرد رازجویی بازجوی جان فشان و خون گری و راز جوی زانک من خون سرشک افشانده ام تا چنین خون ریز حرفی رانده ام گر مشام آری به بحر ژرف من بشنوی تو بوی خون از حرف من هر که شد از زهر بدعت دردمند بس بود تریاکش این حرف بلند گرچه عطارم من و تریاک ده سوخته دارم جگر چون ناک ده هست خلقی بی نمک بس بی خبر لاجرم زان می خورم تنها جگر چون ز نان خشک گیرم سفره پیش تر کنم از شوروای چشم خویش از دلم آن سفره را بریان کنم گه گهی جبریل را مهمان کنم چون مرا روح القدس هم کاسه است کی توانم نان هر مدبر شکست من نخواهم نان هر ناخوش منش بس بود این نانم و آن نان خورش شد عنا القلب جان افزای من شد حقیقت کنز لایفنای من هر توانگر کین چنین گنجیش هست کی شود در منت هر سفله پست شکر ایزد را که درباری نیم بسته هر ناسزاواری نیم من ز کس بر دل کجا بندی نهم نام هر دون را خداوندی نهم نه طعام هیچ ظالم خورده ام نه کتابی را تخلص کرده ام همت عالیم ممدوحم بس است قوت جسم و قوت روحم بس است پیش خود بردند پیشینان مرا تا به کی زین خویشتن بینان مرا تا ز کار خلق آزاد آمدم در میان صد بلا شاد آمدم فارغم زین زمره بدخواه نیک خواه نامم بد کنید و خواه نیک من چنان در درد خود درمانده ام کز همه آفاق دست افشانده ام گر دریغ و درد من بشنودیی تو بسی حیران تر از من بودیی جسم و جان رفت وز جان و جسم من نیست جز درد و دریغی قسم من

عطار » منطق‌الطیر » فی‌وصف حاله » گفتار مردی راه‌بین هنگام مرگ راه بینی وقت پیچاپیچ مرگ گفت چون ره را ندارم زاد و برگ از خوی خجلت کفی گل کرده ام پس از و خشتی به حاصل کرده ام شیشه پر اشک دارم نیز من ژنده برچیده ام بهر کفن اولم زان اشک اگر خونی دهید آخرم آن خشت زیر سرنهید وان کفن در آب چشم آغشته ام ای دریغا سر به سر به سرشته ام آن کفن چون در تنم پوشید پاک زود تسلیمم کنید آنگه به خاک چون چنین کردید تا محشر ز میغ بر سر خاکم نبارد جز دریغ دانی این چندین دریغا بهر چیست پشه ای با باد نتوانست زیست سایه از خورشید می جوید وصال می نیابد اینت سودا و محال گرچه هست این خود محالی آشکار جز محال اندیشی او را نیست کار هرک او ننهد درین اندیشه سر او ازین بهتر چه اندیشه دگر سخت تر بینم بهر دم مشکلم چون بپردازم ازین مشکل دلم کیست چون من فرد و تنها مانده خشک لب غرقاب دریا مانده نه مرا هم راز و هم دم هیچ کس نه مرا هم درد و محرم هیچ کس نه ز همت میل ممدوحی مرا نه ز ظلمت خلوت روحی مرا نه دل کس نه دل خود نیز هم نه سر نیک و سر بد نیز هم نه هوای لقمه سلطان مرا نه قفای سیلی دربان مرا نه به تنهایی صبوری یک دمم نه بدل از خلق دوری یک دمم هست احوال من زیر و زبر همچنان کان پیر داد از خود خبر عطار » منطق‌الطیر » فی‌وصف حاله » گفتهٔ پاک‌دینی که سی‌سال عمر بی‌خود می‌گذارد پاک دینی گفت سی سال تمام عمر بی خود می گذارم بر دوام همچو اسمعیل در خود ناپدید آن زمان کو را پدر سر می برید چون بود آنکس که او عمری گذاشت همچو آن یک دم که اسمعیل داشت کس چه داند تا درین حبس تعب عمر خود چون می گذارم روز و شب گاه می سوزم چو شمع از انتظار گاه می گریم چو ابر نوبهار تو فروغ شمع می بینی خوشی می نبینی در سر او آتشی آنک از بیرون کند در تن نگاه کی بود هرگز درون سینه راه در خم چوگان چه گویی هیچ جای می ندانم پای از سر سر ز پای از وجودم خود نکردم هیچ سود کانچ کردم وانچ گفتم هیچ بود ای دریغا نیست از کس یاریم عمر ضایع گشت در بی کاریم چون توانستم ندانستم چه سود چون بدانستم توانستم نبود این زمان جز عجز و جز بیچارگی می ندارم چاره یک بارگی

عطار » منطق‌الطیر » فی‌وصف حاله » گفتار مردی راه‌بین هنگام مرگ راه بینی وقت پیچاپیچ مرگ گفت چون ره را ندارم زاد و برگ از خوی خجلت کفی گل کرده ام پس از و خشتی به حاصل کرده ام شیشه پر اشک دارم نیز من ژنده برچیده ام بهر کفن اولم زان اشک اگر خونی دهید آخرم آن خشت زیر سرنهید وان کفن در آب چشم آغشته ام ای دریغا سر به سر به سرشته ام آن کفن چون در تنم پوشید پاک زود تسلیمم کنید آنگه به خاک چون چنین کردید تا محشر ز میغ بر سر خاکم نبارد جز دریغ دانی این چندین دریغا بهر چیست پشه ای با باد نتوانست زیست سایه از خورشید می جوید وصال می نیابد اینت سودا و محال گرچه هست این خود محالی آشکار جز محال اندیشی او را نیست کار هرک او ننهد درین اندیشه سر او ازین بهتر چه اندیشه دگر سخت تر بینم بهر دم مشکلم چون بپردازم ازین مشکل دلم کیست چون من فرد و تنها مانده خشک لب غرقاب دریا مانده نه مرا هم راز و هم دم هیچ کس نه مرا هم درد و محرم هیچ کس نه ز همت میل ممدوحی مرا نه ز ظلمت خلوت روحی مرا نه دل کس نه دل خود نیز هم نه سر نیک و سر بد نیز هم نه هوای لقمه سلطان مرا نه قفای سیلی دربان مرا نه به تنهایی صبوری یک دمم نه بدل از خلق دوری یک دمم هست احوال من زیر و زبر همچنان کان پیر داد از خود خبر عطار » منطق‌الطیر » فی‌وصف حاله » گفتهٔ پاک‌دینی که سی‌سال عمر بی‌خود می‌گذارد پاک دینی گفت سی سال تمام عمر بی خود می گذارم بر دوام همچو اسمعیل در خود ناپدید آن زمان کو را پدر سر می برید چون بود آنکس که او عمری گذاشت همچو آن یک دم که اسمعیل داشت کس چه داند تا درین حبس تعب عمر خود چون می گذارم روز و شب گاه می سوزم چو شمع از انتظار گاه می گریم چو ابر نوبهار تو فروغ شمع می بینی خوشی می نبینی در سر او آتشی آنک از بیرون کند در تن نگاه کی بود هرگز درون سینه راه در خم چوگان چه گویی هیچ جای می ندانم پای از سر سر ز پای از وجودم خود نکردم هیچ سود کانچ کردم وانچ گفتم هیچ بود ای دریغا نیست از کس یاریم عمر ضایع گشت در بی کاریم چون توانستم ندانستم چه سود چون بدانستم توانستم نبود این زمان جز عجز و جز بیچارگی می ندارم چاره یک بارگی

عطار » منطق‌الطیر » فی‌وصف حاله » گفتار شبلی که پس از مردن به خواب جوانمردی آمد چون بشد شبلی ازین جای خراب بعد از آن دیدش جوانمردی به خواب گفت حق با تو چه کرد ای نیک بخت گفت چون شد در حسابم کار سخت چون مرا بس خویشتن دشمن بدید ضعف و نومیدی و عجز من بدید رحمتش آمد بدان بیچارگیم پس ببخشود از کرم یک بارگیم خالقا بیچاره راهم تو را همچو موری لنگ در چاهم تو را من نمی دانم که من اهل چه ام یا کجاام یا کدامم یا که ام بی تنی بی دولتی بی حاصلی بی نوایی بی قراری بی دلی عمر در خون جگر بگداخته بهره ای از عمر ناپرداخته هر چه کرده جمله تاوان آمده جان به لب عمرم به پایان آمده دل ز دستم رفته و دین گم شده صورتم نامانده معنی گم شده من نه کافر نه مسلمان مانده در میان هر دو حیران مانده نه مسلمانم نه کافر چون کنم مانده سرگردان و مضطر چون کنم در دری تنگم گرفتار آمده روی در دیوار پندار آمده بر من بیچاره این در برگشای وین ز راه افتاده را راهی نمای بنده را گر نیست زاد راه هیچ می نیاساید ز اشک و آه هیچ هم توانی سوخت از آهش گناه هم ز اشکش شست دیوان سیاه هر که دریاهای اشکش حاصل است گو بیا کو درخور این منزل است وانک او را دیده خون بار نیست گو برو کو را بر ما کار نیست عطار » منطق‌الطیر » فی‌وصف حاله » سال پیری راهبر از روحانیانی که نقد از هم می‌ربودند در رهی می رفت پیری راهبر دید از روحانیان خلقی مگر بود نقدی سخت رایج در میان می ربودند آن ز هم روحانیان پیر کرد آن قوم را حالی سؤال گفت چیست این نقد برگویید حال مرغ روحانیش گفت ای پیرراه دردمندی می گذشت این جایگاه برکشید آهی ز دل پاک و برفت ریخت اشک گرم بر خاک و برفت ما کنون آن اشک گرم و آه سرد می بریم از یک دگر در راه درد یا رب اشک و آه بسیاریم هست گر ندارم هیچ این باریم هست چون روایی دارد آنجا اشک راه بنده دارد این متاع آن جایگاه پاک کن از آه صحن جان من پس بشوی از اشک من دیوان من می روم گم راه ره نایافته دل چو دیوان جز سیه نایافته ره نمایم باش و دیوانم بشوی از دو عالم تخته جانم بشوی بی نهایت درد دل دارم ز تو جان اگر دارم خجل دارم ز تو عمر در اندوه تو بردم به سر کاشکی بودیم صد عمر دگر تا در اندوهت به سر می بردمی هر زمان دردی دگر می بردمی مانده ام از دست خود در صد ز حیر دست من ای دست گیر من تو گیر

عطار » منطق‌الطیر » فی‌وصف حاله » گفتار شبلی که پس از مردن به خواب جوانمردی آمد چون بشد شبلی ازین جای خراب بعد از آن دیدش جوانمردی به خواب گفت حق با تو چه کرد ای نیک بخت گفت چون شد در حسابم کار سخت چون مرا بس خویشتن دشمن بدید ضعف و نومیدی و عجز من بدید رحمتش آمد بدان بیچارگیم پس ببخشود از کرم یک بارگیم خالقا بیچاره راهم تو را همچو موری لنگ در چاهم تو را من نمی دانم که من اهل چه ام یا کجاام یا کدامم یا که ام بی تنی بی دولتی بی حاصلی بی نوایی بی قراری بی دلی عمر در خون جگر بگداخته بهره ای از عمر ناپرداخته هر چه کرده جمله تاوان آمده جان به لب عمرم به پایان آمده دل ز دستم رفته و دین گم شده صورتم نامانده معنی گم شده من نه کافر نه مسلمان مانده در میان هر دو حیران مانده نه مسلمانم نه کافر چون کنم مانده سرگردان و مضطر چون کنم در دری تنگم گرفتار آمده روی در دیوار پندار آمده بر من بیچاره این در برگشای وین ز راه افتاده را راهی نمای بنده را گر نیست زاد راه هیچ می نیاساید ز اشک و آه هیچ هم توانی سوخت از آهش گناه هم ز اشکش شست دیوان سیاه هر که دریاهای اشکش حاصل است گو بیا کو درخور این منزل است وانک او را دیده خون بار نیست گو برو کو را بر ما کار نیست عطار » منطق‌الطیر » فی‌وصف حاله » سال پیری راهبر از روحانیانی که نقد از هم می‌ربودند در رهی می رفت پیری راهبر دید از روحانیان خلقی مگر بود نقدی سخت رایج در میان می ربودند آن ز هم روحانیان پیر کرد آن قوم را حالی سؤال گفت چیست این نقد برگویید حال مرغ روحانیش گفت ای پیرراه دردمندی می گذشت این جایگاه برکشید آهی ز دل پاک و برفت ریخت اشک گرم بر خاک و برفت ما کنون آن اشک گرم و آه سرد می بریم از یک دگر در راه درد یا رب اشک و آه بسیاریم هست گر ندارم هیچ این باریم هست چون روایی دارد آنجا اشک راه بنده دارد این متاع آن جایگاه پاک کن از آه صحن جان من پس بشوی از اشک من دیوان من می روم گم راه ره نایافته دل چو دیوان جز سیه نایافته ره نمایم باش و دیوانم بشوی از دو عالم تخته جانم بشوی بی نهایت درد دل دارم ز تو جان اگر دارم خجل دارم ز تو عمر در اندوه تو بردم به سر کاشکی بودیم صد عمر دگر تا در اندوهت به سر می بردمی هر زمان دردی دگر می بردمی مانده ام از دست خود در صد ز حیر دست من ای دست گیر من تو گیر

عطار » منطق‌الطیر » فی‌وصف حاله » حکایت ابوسعید مهنه با مستی که به در خانقاه او آمد بوسعید مهنه با مردان راه بود روزی در میان خانقاه مستی آمد اشک ریزان بی قرار تا دران خانقاه آشفته وار پرده از ناسازگاری بازکرد گریه و بدمستیی آغازکرد شیخ کو را دید آمد در برش ایستاد از روی شفقت بر سرش گفت هان ای مست اینجا کم ستیز از چه می باشی به من ده دست و خیز مست گفت ای حق تعالی یار تو نیست شیخا دست گیری کار تو تو سر خود گیر و رفتی مردوار سر فرورفته مرا با او گذار گر ز هر کس دست گیری آمدی مور در صدر امیری آمدی دست گیری نیست کار تو برو نیستم من در شمار تو برو شیخ در خاک اوفتاد از درد او سرخ گشت از اشک روی زرد او ای همه تو ناگزیر من تو باش اوفتادم دست گیر من تو باش مانده ام در چاه زندان پای بست در چنین چاهم که گیرد جز تو دست هم تن زندانیم آلوده شد هم دل محنت کشم فرسوده شد گرچه بس آلوده در راه آمدم عفو کن کز حبس وز چاه آمدم عطار » منطق‌الطیر » فی‌وصف حاله » پاسخ عزیزی به سالات پروردگار در روز حشر آن عزیزی گفت فردا ذوالجلال گر کند در دشت حشر از من سؤال کای فرو مانده چه آوردی ز راه گویم از زندان چه آرند ای اله غرق ادبارم ز زندان آمده پای و سر گم کرده حیران آمده باد در کف خاک درگاه توم بنده و زندانی راه توم روی آن دارد که نفروشی مرا خلعتی از فضل درپوشی مرا زین همه آلودگی پاکم بری در مسلمانی فرو خاکم بری چون نهان گردد تنم در خاک و خشت بگذری از هرچ کردم خوب و زشت آفریدن رایگانم چون رواست رایگانم گر بیامرزی سزاست عطار » منطق‌الطیر » فی‌وصف حاله » گفتار نظام الملک در حال نزع چون نظام الملک در نزع اوفتاد گفت الهی می روم در دست باد خالقا یا رب به حق آنک من هرکرا دیدم که گفت از تو سخن در همه نوعی خریدارش شدم یاری او کردم و یارش شدم بر خریداری تو آموختم هرگزت روزی به کس نفروختم چون خریداری تو کردم بسی هرگزت نفروختم چون هر کسی دردم آخر خریداریم کن یار بی یاران توی یاریم کن یا رب آن دم یاریم ده یک نفس کان دمم جز تو نخواهد بود کس دیده پر خون دوستان پاک من چون بیفشاند دست از خاک من تو بده دستی در آن ساعت درست تا بگیرم دامن فضل تو چست عطار » منطق‌الطیر » فی‌وصف حاله » سال سلیمان از موری لنگ چون سلیمان کرد با چندان کمال پیش موری لنگ از عجز آن سؤال گفت برگوی ای ز من آغشته تر تا کدامین گل به غم بسرشته تر داد آن ساعت جوابش مور لنگ گفت خشت واپسین در گور تنگ واپسین خشتی که پیوندد به خاک منقطع گردد همه اومید پاک چون مرا در زیر خاک ای پاک ذات منقطع گردد امید از کاینات پس بپوشد خشت آخر روی من تو مگردان روی فضل از سوی من چون به خاک آرم سرگشته روی هیچ با رویم میار از هیچ سوی روی آن دارد کزان چندان گناه هیچ با رویم نیاری ای اله تو کریم مطلقی ای کردگار عفو کن از هرچ رفت و در گذار

عطار » منطق‌الطیر » فی‌وصف حاله » حکایت ابوسعید مهنه با مستی که به در خانقاه او آمد بوسعید مهنه با مردان راه بود روزی در میان خانقاه مستی آمد اشک ریزان بی قرار تا دران خانقاه آشفته وار پرده از ناسازگاری بازکرد گریه و بدمستیی آغازکرد شیخ کو را دید آمد در برش ایستاد از روی شفقت بر سرش گفت هان ای مست اینجا کم ستیز از چه می باشی به من ده دست و خیز مست گفت ای حق تعالی یار تو نیست شیخا دست گیری کار تو تو سر خود گیر و رفتی مردوار سر فرورفته مرا با او گذار گر ز هر کس دست گیری آمدی مور در صدر امیری آمدی دست گیری نیست کار تو برو نیستم من در شمار تو برو شیخ در خاک اوفتاد از درد او سرخ گشت از اشک روی زرد او ای همه تو ناگزیر من تو باش اوفتادم دست گیر من تو باش مانده ام در چاه زندان پای بست در چنین چاهم که گیرد جز تو دست هم تن زندانیم آلوده شد هم دل محنت کشم فرسوده شد گرچه بس آلوده در راه آمدم عفو کن کز حبس وز چاه آمدم عطار » منطق‌الطیر » فی‌وصف حاله » پاسخ عزیزی به سالات پروردگار در روز حشر آن عزیزی گفت فردا ذوالجلال گر کند در دشت حشر از من سؤال کای فرو مانده چه آوردی ز راه گویم از زندان چه آرند ای اله غرق ادبارم ز زندان آمده پای و سر گم کرده حیران آمده باد در کف خاک درگاه توم بنده و زندانی راه توم روی آن دارد که نفروشی مرا خلعتی از فضل درپوشی مرا زین همه آلودگی پاکم بری در مسلمانی فرو خاکم بری چون نهان گردد تنم در خاک و خشت بگذری از هرچ کردم خوب و زشت آفریدن رایگانم چون رواست رایگانم گر بیامرزی سزاست عطار » منطق‌الطیر » فی‌وصف حاله » گفتار نظام الملک در حال نزع چون نظام الملک در نزع اوفتاد گفت الهی می روم در دست باد خالقا یا رب به حق آنک من هرکرا دیدم که گفت از تو سخن در همه نوعی خریدارش شدم یاری او کردم و یارش شدم بر خریداری تو آموختم هرگزت روزی به کس نفروختم چون خریداری تو کردم بسی هرگزت نفروختم چون هر کسی دردم آخر خریداریم کن یار بی یاران توی یاریم کن یا رب آن دم یاریم ده یک نفس کان دمم جز تو نخواهد بود کس دیده پر خون دوستان پاک من چون بیفشاند دست از خاک من تو بده دستی در آن ساعت درست تا بگیرم دامن فضل تو چست عطار » منطق‌الطیر » فی‌وصف حاله » سال سلیمان از موری لنگ چون سلیمان کرد با چندان کمال پیش موری لنگ از عجز آن سؤال گفت برگوی ای ز من آغشته تر تا کدامین گل به غم بسرشته تر داد آن ساعت جوابش مور لنگ گفت خشت واپسین در گور تنگ واپسین خشتی که پیوندد به خاک منقطع گردد همه اومید پاک چون مرا در زیر خاک ای پاک ذات منقطع گردد امید از کاینات پس بپوشد خشت آخر روی من تو مگردان روی فضل از سوی من چون به خاک آرم سرگشته روی هیچ با رویم میار از هیچ سوی روی آن دارد کزان چندان گناه هیچ با رویم نیاری ای اله تو کریم مطلقی ای کردگار عفو کن از هرچ رفت و در گذار